شرکت پایش سلامت آسیا

معیار تخصصی احراز دوره گذار زنبورداری و فرآورده‌های زنبور ارگانیک

کد پیشنهادی: PSA-CR-ORG-BEE-01
عنوان: معیار تخصصی احراز دوره گذار زنبورداری و تولید فرآورده‌های زنبور ارگانیک
مرتبط با:

QMS-PRO-ORG-CON-001 ـ روش اجرایی عمومی احراز طی شدن کامل دوره گذار؛
PSA-ANN-ORG-CON-LIV-01 ـ پیوست عمومی دام و محصولات دامی؛
روش اجرایی عمومی صدور گواهینامه محصول PSA.

ویرایش: 01
تاریخ اجرا: ……………
تهیه‌کننده: مدیر فنی گواهی محصول
بازنگری‌کننده: مدیر تضمین کیفیت
تصویب‌کننده: مدیرعامل

1. هدف

هدف این معیار، تعیین الزامات تخصصی شرکت پایش سلامت آسیا برای احراز:

منشأ زنبورها و کلنی‌ها؛
تاریخ شروع و تکمیل دوره گذار؛
وضعیت موم و شان‌ها؛
محل استقرار و شعاع پرواز زنبورها؛
منابع شهد، عسلک، گرده و آب؛
تغذیه کلنی؛
پیشگیری، درمان و کنترل بیماری‌ها؛
مدیریت کندو و برداشت؛
استخراج، نگهداری، بسته‌بندی و ردیابی فرآورده‌ها؛
و تعیین نخستین تاریخ مجاز عرضه فرآورده‌های زنبور با ادعای ارگانیک

است.

2. دامنه کاربرد

این معیار برای فعالیت‌ها و فرآورده‌های زیر کاربرد دارد:

کلنی زنبورعسل؛
زنبورستان ثابت؛
زنبورستان کوچ‌رو؛
عسل؛
موم زنبورعسل؛
گرده گل؛
بره‌موم؛
ژل رویال؛
زهر زنبور؛
عسل شان؛
سایر فرآورده‌های خوراکی زنبور که در دامنه استاندارد و طرح ملی قرار دارند؛
واحدهای استخراج، تصفیه، ذخیره‌سازی و بسته‌بندی متصل به زنبورستان.

این معیار برای فرآورده‌هایی که ادعای دارویی یا درمانی دارند، بدون اخذ مجوزهای قانونی مربوط، قابل استفاده نیست.

3. مراجع

3-1 مراجع الزام‌آور ملی

استاندارد ملی ایران INSO 11000:2025، تجدیدنظر سوم؛
طرح ارزیابی انطباق محصولات ارگانیک و در حال گذار به ارگانیک سازمان ملی استاندارد ایران؛
استاندارد ملی ایران 5555، کشاورزی ارگانیک ـ واژه‌نامه؛
ضوابط سازمان دامپزشکی کشور در زمینه زنبورعسل، بیماری‌ها، دارو و جابه‌جایی کلنی؛
استانداردهای ملی مرتبط با ویژگی، نمونه‌برداری، بسته‌بندی و برچسب‌گذاری عسل و سایر فرآورده‌ها؛
ISO/IEC 17065؛
ISO/IEC 17020؛
ISO/IEC 17025.

INSO 11000 زنبورداری را فعالیتی مؤثر بر محیط زیست، کشاورزی و جنگلداری می‌داند و مقرر می‌کند مدیریت کلنی و کندو بر اصول کشاورزی ارگانیک استوار باشد. همچنین کندو باید از مواد طبیعی ساخته شود و موم کندوهای جدید، اصولاً از منابع ارگانیک تأمین شود.

3-2 مراجع بین‌المللی تطبیقی

Codex CXG 32، راهنمای تولید، فرآوری، برچسب‌گذاری و بازاررسانی مواد غذایی ارگانیک؛
Regulation (EU) 2018/848، به‌ویژه الزامات تولید زنبورداری ارگانیک؛
IFOAM Norms و IFOAM Standard؛
مقررات کشور مقصد در صورت درخواست صدور گواهی صادراتی.

مقررات اتحادیه اروپا یکی از مراجع اصلی بین‌المللی برای تولید و برچسب‌گذاری محصولات ارگانیک است و نسخه تجمیع‌شده آن برای کنترل الزامات بازار اروپا باید در برنامه ارزیابی مورد استفاده قرار گیرد. (EUR-Lex) استاندارد IFOAM نیز یک استاندارد بین‌المللی قابل استفاده مستقیم برای گواهی ارگانیک است. (IFOAM)

3-3 قاعده تقدم

برای صدور نشان ملی ارگانیک، الزامات INSO 11000، طرح سازمان ملی استاندارد و ضوابط مراجع ذی‌صلاح ایران مقدم است. الزامات اتحادیه اروپا، IFOAM یا سایر بازارهای مقصد تنها در صورت درج در دامنه قرارداد و برنامه ارزیابی اعمال می‌شوند.

مقررات USDA NOP در نسخه عمومی 7 CFR Part 205، مقررات مستقلی و جامع مشابه اتحادیه اروپا برای گواهی زنبورداری ارائه نمی‌کند؛ بنابراین نباید بدون وجود طرح یا راهنمای رسمی مورد پذیرش بازار مقصد، از عنوان «USDA Organic Honey» استفاده شود. مقررات جاری NOP در 7 CFR Part 205 منتشر می‌شود. (eCFR)

4. اصطلاحات اختصاصی

4-1 زنبورستان

مجموعه‌ای از کندوهای تحت مدیریت یک عامل که در یک محل یا بر اساس برنامه کوچ مشخص مستقر شده‌اند.

4-2 کلنی

جمعیت زنبوران شامل ملکه، زنبوران کارگر، زنبوران نر، نوزادان و ذخایر غذایی داخل یک کندو.

4-3 دوره گذار زنبورداری

دوره‌ای که طی آن کلنی‌ها، کندوها، موم، مدیریت، تغذیه، درمان و محل استقرار مطابق الزامات ارگانیک کنترل می‌شوند، اما فرآورده‌های تولیدشده هنوز واجد شرایط عرضه به‌عنوان ارگانیک نیستند.

4-4 شعاع پرواز یا منطقه جمع‌آوری

منطقه پیرامون زنبورستان که زنبورها از آن برای جمع‌آوری شهد، عسلک، گرده، صمغ و آب استفاده می‌کنند.

4-5 جریان شهد

دوره‌ای که منابع گیاهی منطقه، شهد یا عسلک کافی برای فعالیت تولیدی کلنی فراهم می‌کنند.

4-6 موم ارگانیک

مومی که از کلنی‌های تحت مدیریت ارگانیک و بدون تماس با مواد ممنوعه تولید شده و منشأ و فرآیند آن قابل ردیابی است.

4-7 کوچ زنبورستان

جابه‌جایی برنامه‌ریزی‌شده کلنی‌ها از یک محل به محل دیگر برای استفاده از منابع شهد، گرده، آب یا شرایط اقلیمی مناسب.

5. اصول احراز دوره گذار

5-1 اصل یکپارچگی

وضعیت ارگانیک فرآورده زنبور فقط بر اساس وضعیت خود محصول تعیین نمی‌شود. PSA باید به‌طور هم‌زمان موارد زیر را ارزیابی کند:

کلنی؛
کندو و اجزای آن؛
موم و شان‌ها؛
محل استقرار؛
شعاع پرواز؛
منابع شهد، عسلک، گرده و آب؛
تغذیه؛
پیشگیری و درمان؛
برداشت؛
استخراج و نگهداری؛
ردیابی و موازنه تولید.

5-2 فرآیندمحور بودن

عدم شناسایی باقی‌مانده دارو یا آفت‌کش در عسل، به‌تنهایی اثبات‌کننده طی شدن دوره گذار نیست. احراز باید بر کنترل فرآیند و شواهد پیوسته استوار باشد.

5-3 ارزیابی مستقل هر زنبورستان

وضعیت هر زنبورستان و حسب ریسک، هر گروه کندو باید جداگانه تعیین شود. جابه‌جایی کلنی یا تغییر محل استقرار ممکن است بر وضعیت گواهی همان کلنی یا کل زنبورستان اثر بگذارد.

6. مدت دوره گذار

6-1 دوره پایه

فرآورده‌های زنبور زمانی می‌توانند به‌عنوان ارگانیک عرضه شوند که کلنی‌ها حداقل یک سال کامل مطابق الزامات INSO 11000 مدیریت شده باشند.

دوره یک‌ساله باید شامل اجرای مستمر الزامات مربوط به:

محل استقرار؛
موم؛
خوراک؛
درمان؛
مدیریت کندو؛
برداشت؛
ثبت سوابق

باشد.

6-2 تاریخ شروع دوره

تاریخ شروع فقط زمانی پذیرفته می‌شود که:

کلنی‌ها و کندوها شناسایی شده باشند؛
محل استقرار ثبت و ارزیابی شده باشد؛
وضعیت موم تعیین شده باشد؛
استفاده از مواد و درمان‌های غیرمجاز متوقف شده باشد؛
مدیریت ارگانیک آغاز شده باشد؛
سوابق روزآمد برقرار شده باشد؛
زنبورستان تحت کنترل PSA قرار گرفته باشد.

6-3 نخستین تاریخ مجاز عرضه

صرف تکمیل دوازده ماه تقویمی کافی نیست. فرآورده‌ای ارگانیک محسوب می‌شود که:

پس از تکمیل دوره یک‌ساله تولید یا برداشت شده باشد؛
از کلنی واجد شرایط به دست آمده باشد؛
با محصول دوره گذار یا غیرارگانیک مخلوط نشده باشد؛
ردیابی کامل داشته باشد؛
و تصمیم مثبت گواهی برای آن صادر شده باشد.

فرآورده برداشت‌شده پیش از تکمیل دوره، حتی اگر پس از پایان دوره بسته‌بندی شود، ارگانیک محسوب نمی‌شود.

7. تشکیل پرونده زنبورستان

پرونده باید حداقل شامل اطلاعات زیر باشد:

مشخصات عامل؛
شماره یا کد زنبورستان؛
تعداد کندوها؛
نوع کندو؛
مختصات جغرافیایی؛
نوع استقرار ثابت یا کوچ‌رو؛
نژاد یا جمعیت زنبور؛
منشأ کلنی‌ها؛
منشأ ملکه‌ها؛
وضعیت موم؛
محصولات مورد درخواست؛
برنامه کوچ؛
منابع شهد و گرده؛
منابع آب؛
تاریخ شروع دوره؛
تاریخ پیش‌بینی‌شده تکمیل دوره؛
سابقه بیماری و درمان؛
محل استخراج و نگهداری محصول.

8. شناسایی کندوها و کلنی‌ها

هر کندو باید دارای شناسه یکتا و خوانا باشد.

حداقل اطلاعات هر کندو یا گروه همگن باید شامل موارد زیر باشد:

شماره کندو؛
تاریخ ورود یا تشکیل کلنی؛
منشأ کلنی؛
منشأ و سن ملکه، در صورت دسترسی؛
وضعیت ارگانیک، در حال گذار یا غیرارگانیک؛
وضعیت موم؛
سوابق تغذیه؛
سوابق درمان؛
جابه‌جایی‌ها؛
میزان برداشت؛
وضعیت تلفات یا ادغام کلنی.

در صورت گروه‌بندی کندوها، PSA باید احراز کند که همه کندوهای گروه دارای منشأ، محل، موم، مدیریت و وضعیت یکسان هستند.

9. منشأ زنبورها و کلنی‌ها

9-1 اصل عمومی

ترجیح بر تأمین کلنی و زنبور از واحد ارگانیک است. INSO 11000 اجازه تبدیل کلنی موجود به وضعیت ارگانیک را می‌دهد، ولی تأمین از واحد ارگانیک را ترجیح می‌دهد.

9-2 خرید یا ورود کلنی

پیش از ورود کلنی، موارد زیر باید بررسی شود:

منشأ؛
وضعیت بهداشتی؛
سوابق درمان؛
وضعیت موم و شان؛
تاریخ آخرین مصرف دارو؛
وجود مواد ممنوعه؛
وضعیت ملکه؛
گواهی یا سوابق فروشنده.

9-3 جایگزینی ملکه

تعویض ملکه در صورت رعایت موارد زیر قابل قبول است:

منشأ آن ثبت شود؛
درمان نامنطبق انجام نشده باشد؛
عملیات موجب اختلال در ردیابی کلنی نشود؛
محدودیت‌های طرح یا بازار مقصد رعایت شود.

9-4 ادغام و تقسیم کلنی‌ها

ادغام، تقسیم و تشکیل بچه‌کلنی فقط زمانی مجاز است که:

شناسه جدید ایجاد شود؛
منشأ تمام اجزا مشخص باشد؛
کلنی ارگانیک با کلنی در حال گذار یا غیرارگانیک ادغام نشود؛
وضعیت جدید در ماتریس کلنی‌ها ثبت شود.

10. موم و شان‌ها

10-1 اصل جایگزینی موم

در طول دوره گذار، موم غیرارگانیک باید با موم ارگانیک جایگزین شود. اگر جایگزینی کامل طی یک سال ممکن نباشد، PSA یا مرجع ذی‌صلاح می‌تواند دوره گذار را افزایش دهد.

10-2 موارد عدم الزام به جایگزینی

جایگزینی موم زمانی ضروری نیست که شواهد کافی نشان دهد:

پیش‌تر هیچ ماده غیرمجاز در کندو به‌کار نرفته است؛ یا
موم طبیعی موجود توسط PSA تأیید شده و قابلیت ردیابی دارد.

10-3 استفاده استثنایی از موم غیرارگانیک

در صورت عدم دسترسی به موم ارگانیک، استفاده از موم غیرارگانیک فقط با مجوز مرجع ذی‌صلاح و مشروط به اثبات این موضوع قابل بررسی است که در منطقه یا فرآیند تولید آن از مواد غیرمجاز استفاده نشده است.

10-4 الزامات موم

بازرس باید بررسی کند:

منشأ موم؛
فاکتور یا گواهی تأمین؛
فرآیند ذوب و قالب‌گیری؛
جلوگیری از اختلاط؛
احتمال وجود پارافین یا مواد خارجی؛
تماس با آفت‌کش‌ها یا داروهای کندو؛
شناسه بهر موم؛
مقدار ورودی و مصرف.

10-5 موازنه موم

رابطه زیر باید قابل بررسی باشد:

موجودی اول دوره + موم تولیدشده + موم خریداری‌شده = موم مصرف‌شده + موم فروخته‌شده + ضایعات + موجودی پایان دوره

11. محل استقرار و منطقه جمع‌آوری

11-1 کفایت منطقه

منطقه جمع‌آوری باید به‌اندازه کافی وسیع باشد تا آب، شهد، عسلک و گرده مناسب برای کلنی‌ها فراهم شود.

11-2 منابع قابل قبول

منابع غالب در شعاع پرواز باید از یکی از موارد زیر باشند:

کشت‌های ارگانیک؛
پوشش گیاهی طبیعی؛
جنگل و مرتع کنترل‌شده؛
منابعی که خطر قابل ملاحظه‌ای برای آلودگی یا لطمه به یکپارچگی ارگانیک ندارند.

11-3 منابع آلودگی

کندوها نباید در معرض منابع بالقوه آلودگی قرار گیرند، از جمله:

اراضی تحت مصرف گسترده آفت‌کش؛
محصولات تراریخته؛
مناطق صنعتی؛
محل دفن پسماند؛
فاضلاب؛
جاده‌های پرتردد؛
مراکز شهری متراکم؛
واحدهای آلاینده؛
منابع آب آلوده.

متن INSO 11000 برای فاصله زنبورستان از منابع آلودگی، شعاعی بیش از عدد درج‌شده در متن رسمی تعیین کرده است؛ نسخه استخراج‌شده PDF عدد را مخدوش نشان می‌دهد. این مقدار باید پیش از تصویب سند از نسخه تصویری رسمی صفحه مربوط مقابله و عیناً درج شود.

11-4 ارزیابی ریسک شعاع پرواز

PSA باید بر اساس عوامل زیر ریسک محل را تعیین کند:

نوع پوشش گیاهی؛
درصد تقریبی منابع ارگانیک یا طبیعی؛
نوع مصرف سموم در منطقه؛
زمان گل‌دهی و سم‌پاشی؛
وجود محصولات GMO؛
صنایع و جاده‌ها؛
جهت باد؛
منابع آب؛
برنامه کوچ سایر زنبورداران؛
سابقه نتایج آزمون.

11-5 نقشه شعاع پرواز

متقاضی باید نقشه‌ای ارائه کند که حداقل شامل موارد زیر باشد:

مختصات محل کندوها؛
شعاع پرواز مورد ارزیابی؛
مزارع و باغات اطراف؛
پوشش طبیعی؛
منابع آب؛
منابع آلودگی؛
صنایع و مراکز جمعیتی؛
محصولات تراریخته احتمالی؛
مسیرهای کوچ.

12. زنبورداری کوچ‌رو

12-1 برنامه کوچ

عامل باید پیش از جابه‌جایی، برنامه کوچ را به PSA اعلام کند که شامل موارد زیر باشد:

محل مبدأ؛
محل مقصد؛
تاریخ حرکت؛
تعداد کندو؛
مسیر؛
مدت استقرار؛
نوع منبع شهد؛
مختصات مقصد؛
ارزیابی اولیه منابع آلودگی.

12-2 تأیید محل مقصد

محصول حاصل از محل جدید فقط در صورتی می‌تواند ارگانیک باقی بماند که:

محل مقصد پیش از برداشت ارزیابی و پذیرفته شده باشد؛
شرایط منطقه جمع‌آوری منطبق باشد؛
جابه‌جایی و هویت کندوها ثبت شود؛
خطر اختلاط و آلودگی کنترل شود.

12-3 کوچ اعلام‌نشده

انتقال کندو به محل اعلام‌نشده باید عدم انطباق عمده تلقی شود و محصول دوره استقرار تا تعیین تکلیف نباید ارگانیک عرضه شود.

13. تغذیه کلنی‌ها

13-1 اصل خودکفایی کلنی

در پایان فصل تولید باید عسل و گرده کافی برای بقای کلنی در کندو باقی بماند.

13-2 تغذیه تکمیلی

تغذیه فقط در کمبودهای موقت ناشی از شرایط اقلیمی یا استثنایی قابل استفاده است.

اولویت با:

عسل ارگانیک؛
شکر تولیدشده به روش ارگانیک؛
سایر مواد صریحاً مجاز

است.

13-3 زمان تغذیه

تغذیه فقط باید در فاصله بین:

آخرین برداشت عسل و شروع جریان شهد یا عسلک بعدی

انجام شود.

13-4 سوابق تغذیه

برای هر تغذیه باید ثبت شود:

دلیل تغذیه؛
تاریخ؛
نوع ماده؛
وضعیت ارگانیک ماده؛
مقدار؛
کندو یا گروه دریافت‌کننده؛
تأمین‌کننده؛
شماره بهر؛
تاریخ پایان تغذیه؛
تاریخ شروع جریان شهد بعدی.

13-5 تغذیه در جریان شهد

تغذیه در دوره جریان شهد یا نزدیک برداشت، جز در شرایط اضطراری مصوب، باید عدم انطباق عمده تلقی شود و محصول مرتبط از وضعیت ارگانیک خارج گردد.

14. سلامت، پیشگیری و درمان

14-1 اصل پیشگیری

سلامت زنبورها باید بر پایه:

انتخاب نژاد مناسب؛
محیط مساعد؛
تغذیه متعادل؛
قدرت کافی کلنی؛
بهداشت کندو؛
تعویض موم آلوده؛
کنترل رطوبت؛
مدیریت تراکم؛
جلوگیری از غارت؛
قرنطینه کلنی ورودی

باشد.

14-2 پایش بیماری‌ها

عامل باید برنامه پایش بیماری‌ها و آفات، از جمله حسب منطقه:

واروآ؛
نوزما؛
لوک آمریکایی و اروپایی؛
آکاراپیس؛
بیماری‌های ویروسی؛
آفات موم‌خوار؛
سایر بیماری‌های اعلامی سازمان دامپزشکی

را اجرا کند.

14-3 درمان‌های مجاز

اولویت با روش‌های مدیریتی، مکانیکی، زیستی و مواد مجاز در استاندارد و مقررات دامپزشکی است.

هر ماده درمانی باید پیش از مصرف از نظر موارد زیر تأیید شود:

ماده مؤثره؛
وضعیت مجاز بودن؛
مقدار؛
زمان مصرف؛
روش کاربرد؛
دوره منع برداشت؛
اثر بر موم و فرآورده.

14-4 درمان‌های غیرمجاز

در صورت استفاده از درمان شیمیایی آلوپاتیک یا ماده غیرمجاز:

کندوهای درمان‌شده باید کاملاً جدا شوند؛
تمام موم باید با موم منطبق جایگزین شود؛
کلنی باید مجدداً یک سال دوره گذار را طی کند؛
فرآورده‌های تولیدی طی دوره نباید ارگانیک عرضه شوند؛
درمان باید به‌طور کامل مستند شود.

14-5 کنترل واروآ

اقدامات مدیریتی و مواد مجاز باید در اولویت باشند. از بین بردن نوزادان نر برای کنترل هجوم واروآ، مطابق شرایط استاندارد مجاز است.

14-6 الزام درمان

حفظ وضعیت ارگانیک نباید موجب خودداری از درمان ضروری کلنی شود. در صورت نیاز، کلنی باید درمان شود و سپس وضعیت گواهی آن مطابق الزامات بازتنظیم گردد.

15. ساختار و مدیریت کندو

15-1 مواد ساخت کندو

کندو باید عمدتاً از مواد طبیعی ساخته شده باشد و نباید خطر آلودگی برای محیط، زنبور یا فرآورده ایجاد کند.

15-2 مواد داخل کندو

مواد مورد استفاده در کندو باید:

مجاز باشند؛
احتمال انتقال باقی‌مانده به عسل و موم نداشته باشند؛
منشأ و نحوه کاربردشان ثبت شود.

15-3 عملیات ممنوع

موارد زیر مجاز نیست:

کشتن زنبورها در شان به‌عنوان روش برداشت؛
چیدن بال ملکه؛
استفاده از مواد دافع شیمیایی هنگام استخراج عسل.

15-4 دود دادن

دود باید در حداقل مقدار لازم و با استفاده از مواد طبیعی یا مواد مجاز انجام شود.

16. برداشت فرآورده‌ها

16-1 برنامه برداشت

عامل باید برای هر برداشت ثبت کند:

کد زنبورستان؛
کد یا گروه کندوها؛
تاریخ؛
نوع محصول؛
مقدار؛
محل استقرار هنگام تولید؛
روش برداشت؛
ظروف مورد استفاده؛
مسئول برداشت.

16-2 ممنوعیت برداشت نامنطبق

فرآورده موارد زیر نباید ارگانیک تلقی شود:

کلنی در حال گذار؛
کلنی درمان‌شده نامنطبق؛
محل استقرار تأییدنشده؛
تغذیه در دوره جریان شهد؛
استفاده از موم نامنطبق بدون مجوز؛
اختلاط با محصول غیرارگانیک؛
نبود ردیابی.

16-3 برداشت عسل شان

برای عسل شان، موم شان نیز باید واجد شرایط ارگانیک باشد.

17. استخراج و فرآوری اولیه

17-1 تفکیک

استخراج فرآورده ارگانیک باید:

در محل یا زمان جدا از محصول غیرارگانیک انجام شود؛
پس از پاک‌سازی تجهیزات باشد؛
با ظروف مشخص و کدگذاری‌شده انجام شود؛
از اختلاط جلوگیری کند.

17-2 تجهیزات

تجهیزات در تماس با عسل باید:

مناسب مواد غذایی باشند؛
زنگ‌زدگی، خوردگی یا آلودگی نداشته باشند؛
پیش و پس از استفاده تمیز شوند؛
سوابق پاک‌سازی داشته باشند.

17-3 کنترل دما

INSO 11000 توصیه می‌کند دما هنگام استخراج و فرآوری در کمترین حد ممکن حفظ شود و سقف دمایی مشخصی را تعیین کرده است. عدد استخراج‌شده در متن PDF مخدوش است؛ بنابراین مقدار نهایی باید عیناً از صفحه رسمی استاندارد مقابله و در نسخه مصوب درج شود.

17-4 مواد خارجی

افزودن آب، شکر، شیرین‌کننده، طعم‌دهنده یا سایر مواد به عسل خالص ارگانیک مجاز نیست، مگر محصول فرآوری‌شده جداگانه‌ای باشد که ترکیب و برچسب آن مطابق طرح مربوط ارزیابی شود.

18. انبار، حمل و بسته‌بندی

فرآورده‌ها باید:

در ظروف مناسب مواد غذایی نگهداری شوند؛
دارای شناسه بهر باشند؛
از رطوبت، گرما، نور و آلودگی محافظت شوند؛
از محصول غیرارگانیک تفکیک شوند؛
در حمل‌ونقل پلمب یا به‌طور قابل کنترل محافظت شوند؛
قابلیت ردیابی تا کندو یا گروه کندو را حفظ کنند.

19. ردیابی

زنجیره ردیابی باید حداقل به شکل زیر برقرار باشد:

محل استقرار ← زنبورستان ← کندو یا گروه کندو ← برداشت ← ظرف اولیه ← استخراج ← مخزن نگهداری ← بهر بسته‌بندی ← فروش

برای زنبورستان کوچ‌رو، سابقه محل استقرار و بازه زمانی تولید باید به هر بهر محصول متصل باشد.

20. موازنه تولید

20-1 موازنه عسل

موجودی اول دوره + عسل برداشت‌شده + عسل خریداری‌شده مجاز = فروش + مصرف تغذیه‌ای + ضایعات + موجودی پایان

خرید عسل خارجی و اختلاط آن با محصول زنبورستان باید در دامنه گواهی واحد فرآوری جداگانه ارزیابی شود.

20-2 برآورد تولید

مقدار تولید باید با موارد زیر سازگار باشد:

تعداد کلنی فعال؛
قدرت کلنی؛
مدت استقرار؛
نوع پوشش گیاهی؛
شرایط اقلیمی؛
سابقه عملکرد؛
تعداد دفعات برداشت؛
تلفات و ادغام کلنی‌ها.

20-3 سایر فرآورده‌ها

برای موم، گرده، ژل رویال، بره‌موم و سایر فرآورده‌ها نیز موازنه مستقل برقرار شود.

21. ارزیابی ریسک تخصصی

عامل	نمونه وضعیت پرریسک
محل استقرار	مجاورت با کشاورزی فشرده یا صنعت
کوچ	تغییر مکرر محل بدون اطلاع قبلی
موم	خرید موم فاقد منشأ معتبر
درمان	سابقه مصرف داروهای غیرمجاز
تغذیه	مصرف شکر در فصل شهد
ردیابی	نبود شناسه کندو
تولید	عملکرد غیرمتعارف نسبت به تعداد کلنی
استخراج	تجهیزات مشترک بدون تفکیک
GMO	حضور محصولات تراریخته در منطقه پرواز
آب	منابع آلوده
سابقه	نبود سوابق یک‌ساله
محصول	اختلاط عسل خریداری‌شده با تولید خود واحد

سطح ریسک باید در برنامه بازرسی، تعداد بازدید، بازدید سرزده و نمونه‌برداری اثر بگذارد.

22. بازرسی تخصصی

بازرسی باید حسب فصل و ریسک شامل موارد زیر باشد:

مشاهده محل استقرار؛
تأیید مختصات؛
ارزیابی شعاع پرواز؛
مشاهده تعدادی از کندوها؛
کنترل شناسه‌ها؛
بررسی موم و شان؛
بررسی انبار دارو و خوراک؛
بررسی سوابق درمان؛
بررسی برنامه کوچ؛
مشاهده استخراج، در صورت امکان؛
ردیابی یک بهر محصول؛
موازنه تولید؛
مصاحبه با زنبوردار و کارکنان.

حداقل یک بازرسی باید در زمان فعالیت تولیدی یا دوره‌ای انجام شود که ارزیابی عملی مدیریت و منابع شهد امکان‌پذیر باشد.

23. نمونه‌برداری و آزمون

23-1 موارد نمونه‌برداری

نمونه‌برداری در موارد زیر باید انجام یا بررسی شود:

الزام طرح ملی؛
درخواست کاهش یا پذیرش سابقه؛
سابقه درمان نامشخص؛
احتمال آلودگی آفت‌کش؛
حضور صنایع یا کشاورزی فشرده؛
احتمال تغذیه با شکر در فصل شهد؛
شکایت؛
تناقض در موازنه؛
محصول با مشخصات غیرعادی؛
انتخاب در برنامه حداقل آزمون متقاضیان.

23-2 ماتریس نمونه

حسب هدف ارزیابی:

عسل؛
موم؛
گرده؛
خوراک کمکی؛
آب؛
سایر فرآورده‌ها.

23-3 آزمون‌های قابل کاربرد

باقی‌مانده آفت‌کش‌ها؛
باقی‌مانده داروهای دامپزشکی و مواد ضدکنه؛
فلزات سنگین؛
آنتی‌بیوتیک‌ها؛
قندهای خارجی یا شاخص‌های اصالت، حسب ریسک؛
رطوبت، HMF و سایر ویژگی‌های محصول؛
GMO یا گرده گیاهان تراریخته، در صورت وجود روش معتبر و ریسک مرتبط.

آزمون باید در آزمایشگاه دارای صلاحیت ISO/IEC 17025 انجام شود.

24. افزایش یا شروع مجدد دوره

24-1 افزایش دوره

افزایش دوره در موارد زیر قابل اعمال است:

جایگزین نشدن کامل موم؛
سابقه ناکافی؛
محل استقرار پرریسک؛
عدم قطعیت درباره درمان‌های گذشته؛
فقدان ردیابی کندوها؛
عدم امکان اثبات تفکیک محصول.

24-2 شروع مجدد یک‌ساله

در موارد زیر، دوره یک‌ساله از تاریخ اقدام یا رفع وضعیت مجدداً آغاز می‌شود:

استفاده از درمان غیرمجاز؛
استفاده از موم آلوده یا نامنطبق؛
انتقال کندو به محل تأییدنشده؛
تغذیه نامجاز مؤثر بر محصول؛
اختلاط عمدی؛
جعل سوابق؛
پنهان‌کردن درمان یا جابه‌جایی.

در درمان نامنطبق، جداسازی کندو و تعویض کامل موم نیز الزامی است.

25. معیار تکمیل دوره گذار

زنبورستان یا کلنی زمانی واجد شرایط تولید فرآورده ارگانیک است که:

حداقل یک سال کامل تحت مدیریت ارگانیک بوده باشد؛
منشأ و وضعیت کلنی‌ها مشخص باشد؛
موم مطابق الزامات جایگزین یا تأیید شده باشد؛
محل استقرار و شعاع پرواز قابل قبول باشد؛
برنامه کوچ کنترل شده باشد؛
تغذیه مطابق الزامات انجام شده باشد؛
درمان غیرمجاز در دوره وجود نداشته باشد؛
کندو و عملیات برداشت منطبق باشد؛
استخراج و نگهداری تفکیک شده باشد؛
ردیابی و موازنه تولید تأیید شود؛
نتایج آزمون، در صورت انجام، قابل قبول باشد؛
عدم انطباق عمده باز وجود نداشته باشد؛
بازنگری مستقل مثبت باشد؛
تصمیم مثبت گواهی صادر شود.

26. طبقه‌بندی وضعیت

کد	وضعیت
B0	غیرارگانیک
B1	دوره گذار آغاز شده
B2	در حال گذار
B3	واجد شرایط ارگانیک
BP	محصول مشخص از وضعیت ارگانیک خارج شده
BH	وضعیت در انتظار شواهد
BE	دوره افزایش یافته
BR	دوره یک‌ساله مجدداً آغاز شده
BX	کندو یا زنبورستان از دامنه خارج شده

وضعیت هر کلنی، زنبورستان و بهر محصول باید قابل تفکیک باشد.

27. گزارش تخصصی بازرس

گزارش باید حداقل شامل موارد زیر باشد:

مشخصات عامل؛
محل و مختصات زنبورستان؛
تعداد و شناسه کندوها؛
منشأ کلنی؛
وضعیت موم؛
منابع شهد، گرده و آب؛
منابع آلودگی؛
برنامه کوچ؛
سوابق تغذیه؛
سوابق بیماری و درمان؛
عملیات مدیریت کندو؛
برداشت؛
استخراج و انبار؛
ردیابی؛
موازنه عسل و موم؛
نمونه‌برداری و نتایج آزمون؛
وضعیت پیشنهادی هر زنبورستان یا گروه کندو؛
نخستین تاریخ مجاز برداشت ارگانیک؛
عدم انطباق‌ها؛
توصیه فنی.

28. فرم‌های اختصاصی پیشنهادی

کد	عنوان
PSA-F-ORG-BEE-01	شناسنامه زنبورستان
PSA-F-ORG-BEE-02	فهرست و وضعیت کندوها
PSA-F-ORG-BEE-03	فرم منشأ کلنی و ملکه
PSA-F-ORG-BEE-04	محاسبه دوره گذار
PSA-F-ORG-BEE-05	نقشه شعاع پرواز و منابع آلودگی
PSA-F-ORG-BEE-06	برنامه کوچ زنبورستان
PSA-F-ORG-BEE-07	ارزیابی محل استقرار
PSA-F-ORG-BEE-08	سوابق تغذیه کلنی
PSA-F-ORG-BEE-09	سوابق بیماری و درمان
PSA-F-ORG-BEE-10	کنترل موم و شان
PSA-F-ORG-BEE-11	موازنه موم
PSA-F-ORG-BEE-12	سوابق برداشت
PSA-F-ORG-BEE-13	کنترل استخراج و بسته‌بندی
PSA-F-ORG-BEE-14	موازنه عسل و سایر فرآورده‌ها
PSA-F-ORG-BEE-15	چک‌لیست بازرسی زنبورداری
PSA-F-ORG-BEE-16	ماتریس وضعیت کندو و محصول
PSA-F-ORG-BEE-17	توصیه فنی بازرس

29. فلوچارت اجرایی

شناسایی زنبورستان و کندوها
↓
بررسی منشأ کلنی و موم
↓
ارزیابی محل استقرار و شعاع پرواز
↓
تعیین تاریخ شروع دوره یک‌ساله
↓
جایگزینی یا تأیید موم
↓
کنترل تغذیه، درمان و مدیریت کندو
↓
کنترل کوچ و محل‌های جدید
↓
بازرسی برداشت و استخراج
↓
ردیابی و موازنه عسل و موم
↓
نمونه‌برداری حسب ریسک
↓
بازنگری مستقل
↓
تصمیم درباره تکمیل، افزایش یا شروع مجدد دوره

نکته ضروری برای نسخه نهایی: عدد دقیق شعاع فاصله از منابع آلودگی و حداکثر دمای استخراج باید از تصویر صفحات رسمی INSO 11000:2025 مقابله شود؛ زیرا در متن استخراج‌شده PDF، ارقام این دو بخش به‌درستی بازخوانی نشده‌اند.