شرکت پایش سلامت آسیا

معیار تخصصی احراز دوره گذار طیور ارگانیک

کد پیشنهادی: PSA-CR-ORG-LIV-05
عنوان: معیار تخصصی احراز دوره گذار طیور گوشتی و مرغ تخم‌گذار
مرتبط با:

QMS-PRO-ORG-CON-001 ـ روش اجرایی عمومی احراز دوره گذار
PSA-ANN-ORG-CON-LIV-01 ـ پیوست عمومی دام و محصولات دامی
ویرایش: 01
تاریخ اجرا: ……………

1. هدف

هدف این معیار، تعیین الزامات تخصصی شرکت پایش سلامت آسیا برای احراز منشأ، شروع، استمرار و تکمیل دوره گذار طیور گوشتی و مرغ تخم‌گذار به سیستم تولید ارگانیک و تعیین نخستین تاریخ مجاز عرضه گوشت طیور یا تخم‌مرغ با ادعای ارگانیک است.

2. دامنه کاربرد

این معیار برای موارد زیر کاربرد دارد:

جوجه گوشتی؛
مرغ تخم‌گذار؛
مرغ مادر، در صورت قرار گرفتن در دامنه گواهی؛
پولت جایگزین؛
گله‌های دارای تولید موازی ارگانیک، در حال گذار و غیرارگانیک؛
تخم‌مرغ خوراکی؛
طیور زنده و گوشت طیور؛
سالن، محوطه باز، خوراک، آب، انبار، تجهیزات و عملیات مرتبط.

این معیار برای اردک، غاز، بوقلمون، بلدرچین و سایر گونه‌های طیور فقط پس از تدوین یا تصویب معیار تکمیلی همان گونه قابل استفاده است.

3. مراجع

استاندارد ملی ایران INSO 11000:2025، تجدیدنظر سوم؛
طرح ارزیابی انطباق محصولات ارگانیک سازمان ملی استاندارد ایران؛
ISO/IEC 17065؛
ISO/IEC 17020؛
ISO/IEC 17025؛
مقررات سازمان دامپزشکی کشور؛
Codex CXG 32؛
Regulation (EU) 2018/848، در صورت کاربرد؛
USDA National Organic Program، در صورت کاربرد صادراتی.

استاندارد INSO 11000 برای طیور گوشتی و مرغ تخم‌گذار دوره‌های اختصاصی گذار تعیین کرده و نگهداری طیور در قفس را مجاز نمی‌داند.

4. اصطلاحات

4-1 گله

مجموعه‌ای از پرندگان هم‌سن، دارای منشأ، سالن، برنامه تغذیه، برنامه بهداشتی و وضعیت گواهی یکسان.

4-2 دوره گذار گله

مدتی که طی آن پرندگان تحت کلیه الزامات مدیریت ارگانیک قرار دارند، ولی محصول آنها هنوز واجد شرایط عرضه با ادعای ارگانیک نیست.

4-3 تاریخ شروع دوره

تاریخی که:

گله به‌طور کامل شناسایی شده؛
وارد سالن تحت کنترل PSA شده؛
خوراک منطبق دریافت کرده؛
برنامه بهداشتی و رفاهی ارگانیک اجرا شده؛
و سوابق روزانه قابل ردیابی آغاز شده است.

4-4 محصول دوره گذار

گوشت، تخم‌مرغ یا سایر محصولاتی که قبل از تکمیل دوره مقرر تولید شده‌اند و نباید به‌عنوان محصول ارگانیک عرضه شوند.

5. تفکیک گروه‌های گواهی

طیور باید حداقل در دو دامنه مستقل ارزیابی شوند:

طیور گوشتی؛
مرغ تخم‌گذار.

در صورت فعالیت مرغ مادر، جوجه‌کشی، بوقلمون، اردک یا بلدرچین، معیار مستقل یا الحاقیه فنی لازم است.

6. منشأ پرنده

6-1 اصل عمومی

اولویت با استفاده از پرندگانی است که:

از والدین ارگانیک حاصل شده‌اند؛
در واحد ارگانیک تفریخ شده‌اند؛
و از ابتدای زندگی تحت مدیریت ارگانیک قرار گرفته‌اند.

6-2 ورود پرنده غیرارگانیک

در صورت عدم دسترسی مستند به جوجه ارگانیک، ورود جوجه غیرارگانیک فقط در سن و شرایط مقرر استاندارد و ضوابط مرجع ذی‌صلاح قابل پذیرش است.

متقاضی باید پیش از خرید، عدم دسترسی به جوجه ارگانیک را مستند کند.

6-3 مدارک منشأ

برای هر گله باید مدارک زیر موجود باشد:

نام و مجوز مرکز جوجه‌کشی؛
تاریخ تفریخ؛
گونه، نژاد و سویه؛
تعداد جوجه تحویلی؛
وضعیت ارگانیک یا غیرارگانیک؛
گواهی بهداشتی؛
فاکتور خرید؛
شماره گله مادر، در صورت دسترسی؛
تاریخ ورود به سالن.

7. معیار زمانی طیور گوشتی

7-1 مدت دوره

طیور گوشتی باید تمام دوره پرورش را تحت سیستم مدیریت ارگانیک طی کنند.

شروع دوره باید حداکثر در سن مجاز مقرر در استاندارد انجام شده باشد. محصول گله‌ای که پس از سن مجاز وارد سیستم شده باشد، برای گواهی ارگانیک قابل قبول نیست، مگر آنکه مقرره صریح مرجع ذی‌صلاح وجود داشته باشد.

7-2 نخستین تاریخ مجاز عرضه

گوشت طیور فقط در صورتی می‌تواند ارگانیک تلقی شود که:

پرنده از ابتدای دوره مقرر تحت مدیریت ارگانیک بوده؛
خوراک، درمان، رفاه و فضای باز منطبق باشد؛
دوره منع مصرف دارو وجود نداشته باشد؛
کشتار و فرآوری با ردیابی کامل انجام شود؛
تصمیم مثبت گواهی صادر شده باشد.

8. معیار زمانی مرغ تخم‌گذار

8-1 دوره گذار

مرغ تخم‌گذار باید دوره تخصصی مقرر در INSO 11000 را تحت مدیریت ارگانیک طی نماید.

تخم‌مرغ تولیدشده پیش از پایان دوره:

ارگانیک محسوب نمی‌شود؛
نباید با نشان ارگانیک عرضه شود؛
باید جداگانه ثبت، نگهداری و فروخته شود.

8-2 تاریخ مجاز تخم‌مرغ ارگانیک

برای هر گله باید موارد زیر ثبت شود:

تاریخ تفریخ؛
تاریخ ورود؛
تاریخ شروع مدیریت ارگانیک؛
تاریخ آغاز تخم‌گذاری؛
تاریخ تکمیل دوره گذار؛
نخستین تاریخ مجاز جمع‌آوری تخم‌مرغ ارگانیک.

9. تشکیل پرونده گله

برای هر گله باید پرونده مستقل تشکیل شود و حداقل شامل موارد زیر باشد:

کد یکتای گله؛
گونه، نژاد و سویه؛
تاریخ تفریخ؛
تعداد اولیه؛
سالن محل نگهداری؛
تاریخ ورود؛
وضعیت گواهی؛
تاریخ شروع و پایان دوره؛
برنامه خوراک؛
برنامه واکسیناسیون؛
تلفات؛
درمان‌ها؛
تولید روزانه؛
انتقال و فروش.

10. سالن و محوطه باز

10-1 منع قفس

نگهداری طیور در قفس در سیستم تولید ارگانیک مجاز نیست.

10-2 شرایط سالن

بازرس باید موارد زیر را ارزیابی کند:

کف مناسب و دارای بستر؛
تهویه؛
نور طبیعی و مصنوعی؛
دما و رطوبت؛
تراکم؛
دسترسی به آب و خوراک؛
سلامت بستر؛
برنامه نظافت؛
کنترل جوندگان و حشرات؛
امکان رفتار طبیعی پرنده؛
فضای استراحت؛
دریچه‌های دسترسی به محوطه باز.

10-3 بستر

بستر باید:

خشک، تمیز و قابل مدیریت باشد؛
از مواد آلوده یا تیمارشده با مواد غیرمجاز تهیه نشده باشد؛
به‌طور منظم پایش شود؛
در صورت تعویض، منشأ و مقدار آن ثبت گردد.

10-4 فضای باز

در شرایط مناسب اقلیمی، طیور باید به فضای باز دسترسی داشته باشند.

فضای باز باید:

دارای پوشش گیاهی یا شرایط مناسب حرکت باشد؛
خطر آلودگی نداشته باشد؛
با کود یا سم غیرمجاز تیمار نشده باشد؛
دارای آب‌گرفتگی یا تجمع آلودگی نباشد؛
از دسترسی طیور غیرارگانیک کنترل‌نشده محافظت شود.

11. تراکم و رفاه

تراکم سالن و محوطه باز باید مطابق جداول و حدود استاندارد INSO 11000 و ضوابط دامپزشکی باشد.

بازرس باید حداقل موارد زیر را بررسی کند:

تعداد پرنده به ازای مترمربع؛
ظرفیت دانخوری و آبخوری؛
میزان تلفات؛
سوختگی کف پا؛
لنگش؛
پرکنی؛
زخم و خراش؛
تراکم بیش از حد؛
کیفیت بستر؛
رفتارهای غیرطبیعی؛
دسترسی به محوطه باز؛
وضعیت تاج و پر.

12. نوردهی مرغ تخم‌گذار

در مرغ تخم‌گذار، مجموع نور طبیعی و مصنوعی نباید از حد مقرر استاندارد تجاوز کند و باید دوره تاریکی پیوسته برای استراحت پرنده برقرار باشد.

برنامه روشنایی باید شامل موارد زیر باشد:

ساعات روشنایی؛
ساعات تاریکی؛
شدت نور؛
زمان تغییر برنامه؛
دلیل هرگونه تغییر.

INSO 11000 سقف روشنایی و حداقل دوره تاریکی پیوسته را برای مرغ تخم‌گذار تعیین کرده است.

13. خوراک طیور

13-1 اصل عمومی

خوراک باید از منابع منطبق با الزامات ارگانیک تهیه شود و تمام اجزای جیره قابل ردیابی باشند.

13-2 مدارک خوراک

فرمول جیره؛
فهرست مواد اولیه؛
وضعیت ارگانیک هر ماده؛
گواهی تأمین‌کننده؛
فاکتور خرید؛
شماره بهر؛
تاریخ تولید؛
مقدار خرید و مصرف؛
موجودی انبار؛
نتایج آزمون، حسب ریسک.

13-3 مواد ممنوع

استفاده از موارد زیر مجاز نیست:

محرک‌های رشد؛
آنتی‌بیوتیک با هدف تحریک رشد؛
هورمون‌ها؛
عوامل دارویی روتین؛
GMO و مشتقات آن؛
رنگ مصنوعی برای افزایش رنگ زرده؛
مواد جانبی غیرمجاز؛
خوراک حاصل از استخراج با حلال‌های غیرمجاز.

13-4 غلات و علوفه

در مرحله پروار طیور، وجود غلات در جیره ضروری است و باید علوفه مناسب نیز در برنامه تغذیه لحاظ شود. استاندارد INSO 11000 بر افزودن علوفه خشبی، تازه، خشک یا سیلویی به جیره روزانه طیور تأکید دارد.

14. آب آشامیدنی

آب باید:

سالم و کافی باشد؛
از منبع مشخص تأمین شود؛
خطر آلودگی شیمیایی یا میکروبی نداشته باشد؛
در صورت ریسک، آزمون شود؛
خطوط آبخوری به‌طور منظم شست‌وشو و ضدعفونی شوند.

مواد مصرفی در خطوط آب باید با تولید ارگانیک و الزامات دامپزشکی سازگار باشند.

15. بهداشت، واکسیناسیون و درمان

15-1 اصل پیشگیری

برنامه بهداشتی باید بر پایه موارد زیر باشد:

امنیت زیستی؛
نظافت و ضدعفونی؛
قرنطینه؛
تراکم مناسب؛
تغذیه متعادل؛
تهویه؛
مدیریت بستر؛
کنترل جوندگان؛
واکسیناسیون قانونی.

15-2 واکسیناسیون

واکسیناسیون‌های الزامی یا توصیه‌شده توسط سازمان دامپزشکی، در صورت ثبت و اجرای صحیح، مانع تولید ارگانیک نیستند.

15-3 درمان

پرنده بیمار باید بدون تأخیر درمان شود، حتی اگر محصول یا گله وضعیت ارگانیک خود را موقتاً یا دائماً از دست بدهد.

15-4 آنتی‌بیوتیک و دارو

استفاده پیشگیرانه و روتین از آنتی‌بیوتیک‌ها مجاز نیست.

در صورت درمان:

تشخیص دامپزشک ثبت شود؛
نام دارو و مقدار مصرف ثبت شود؛
پرندگان درمان‌شده شناسایی شوند؛
دوره منع مصرف رعایت شود؛
تخم‌مرغ یا گوشت مربوط از زنجیره ارگانیک خارج شود.

16. کنترل کوکسیدیوز

کنترل کوکسیدیوز باید در درجه اول بر پایه:

مدیریت بستر؛
تراکم مناسب؛
امنیت زیستی؛
واکسیناسیون مجاز؛
کنترل رطوبت؛
تناوب سالن؛
پاک‌سازی و استراحت سالن

باشد.

استفاده روتین از کوکسیدیواستات‌ها یا مواد دارویی در خوراک فقط در صورت مجاز بودن صریح در طرح و مقررات قابل قبول است.

17. پاک‌سازی و دوره خالی سالن

قبل از ورود گله جدید باید:

سالن تخلیه شود؛
کود و بستر مصرف‌شده خارج شود؛
تجهیزات پاک‌سازی شوند؛
مواد شوینده و ضدعفونی‌کننده ثبت شوند؛
زمان کافی برای خشک‌شدن یا تجزیه مواد باقی‌مانده رعایت شود؛
دوره خالی سالن مطابق برنامه بهداشتی اجرا شود.

در صورت وجود گله غیرارگانیک قبلی، پاک‌سازی باید اثربخشی لازم برای جلوگیری از آلودگی یا اختلاط را داشته باشد.

18. تولید موازی

در صورت نگهداری هم‌زمان گله‌های ارگانیک و غیرارگانیک:

سالن‌ها جدا باشند؛
کارکنان و تجهیزات تا حد ممکن اختصاصی باشند؛
خوراک جدا نگهداری شود؛
مسیرهای حمل جدا باشد؛
تخم‌مرغ یا پرنده جداگانه جمع‌آوری شود؛
رنگ یا کد بسته‌بندی متفاوت باشد؛
سوابق هر گله مستقل باشد؛
موازنه تولید جداگانه انجام شود.

تولید موازی باید در ارزیابی ریسک به‌عنوان ریسک بالا در نظر گرفته شود.

19. ردیابی طیور گوشتی

ردیابی باید زنجیره زیر را پوشش دهد:

مرکز جوجه‌کشی ← حمل جوجه ← سالن ← خوراک ← واکسیناسیون و درمان ← کشتارگاه ← لاشه ← بسته‌بندی ← فروش

برای هر محموله کشتار باید:

کد گله؛
تعداد ارسال؛
تاریخ ارسال؛
تلفات حمل؛
کشتارگاه؛
تعداد لاشه؛
وزن زنده و لاشه؛
شماره بهر محصول

مشخص باشد.

20. ردیابی تخم‌مرغ

ردیابی باید شامل موارد زیر باشد:

گله ← تاریخ تولید ← سالن ← جمع‌آوری ← درجه‌بندی ← بسته‌بندی ← شماره بهر ← فروش

تخم‌مرغ‌های:

قبل از تکمیل دوره؛
حاصل از مرغ درمان‌شده؛
شکسته یا نامنطبق؛
حاصل از گله غیرارگانیک

باید از تخم‌مرغ ارگانیک جدا شوند.

21. موازنه جمعیت گله

موازنه باید به شرح زیر باشد:

تعداد اولیه + انتقال ورودی = فروش + تلفات + حذف + کشتار + انتقال خروجی + موجودی پایان

اختلاف‌ها باید با اسناد معتبر توجیه شوند.

22. موازنه خوراک

موجودی اول + خرید + تولید داخلی = مصرف + ضایعات + انتقال + موجودی پایان

مصرف خوراک باید با:

تعداد پرنده؛
سن گله؛
طول دوره؛
ضریب تبدیل؛
تلفات؛
تولید تخم‌مرغ

سازگار باشد.

23. موازنه محصول

23-1 طیور گوشتی

مقدار گوشت یا لاشه باید با:

تعداد پرنده ارسالی؛
وزن زنده؛
درصد افت؛
وزن لاشه؛
ضایعات و تلفات

تطبیق داده شود.

23-2 مرغ تخم‌گذار

تعداد تخم‌مرغ باید با:

تعداد مرغ زنده؛
سن گله؛
درصد تولید؛
تخم‌مرغ شکسته؛
تخم‌مرغ حذف‌شده؛
فروش و موجودی

مطابقت داشته باشد.

24. نمونه‌برداری و آزمون

نمونه‌برداری حسب ریسک ممکن است از موارد زیر انجام شود:

خوراک؛
آب؛
تخم‌مرغ؛
گوشت؛
بستر؛
مواد اولیه خوراک.

آزمون‌های قابل کاربرد:

باقی‌مانده داروهای دامی؛
آنتی‌بیوتیک‌ها؛
کوکسیدیواستات‌ها؛
GMO در خوراک؛
مایکوتوکسین‌ها؛
فلزات سنگین؛
سایر آلاینده‌های مقرر.

آزمون باید در آزمایشگاه دارای صلاحیت ISO/IEC 17025 انجام شود.

25. معیار تکمیل دوره طیور گوشتی

گله گوشتی زمانی واجد شرایط ارگانیک است که:

سن و منشأ جوجه قابل قبول باشد؛
تمام دوره پرورش تحت مدیریت ارگانیک طی شده باشد؛
خوراک منطبق باشد؛
درمان غیرمجاز انجام نشده باشد؛
دوره منع مصرف باز وجود نداشته باشد؛
سالن و فضای باز منطبق باشد؛
نگهداری در قفس صورت نگرفته باشد؛
ردیابی و موازنه تأیید شود؛
کشتارگاه تفکیک و ردیابی را رعایت کند؛
بازنگری و تصمیم مثبت انجام شده باشد.

26. معیار تکمیل دوره مرغ تخم‌گذار

گله تخم‌گذار زمانی واجد شرایط تولید تخم‌مرغ ارگانیک است که:

منشأ و سن ورود قابل قبول باشد؛
دوره مقرر تکمیل شده باشد؛
خوراک و آب منطبق باشد؛
سیستم قفسی استفاده نشده باشد؛
فضای باز و شرایط رفاهی تأمین شده باشد؛
برنامه نور منطبق باشد؛
دارو و دوره منع مصرف کنترل شده باشد؛
تخم‌مرغ قبل و بعد از تکمیل دوره تفکیک شده باشد؛
ردیابی و موازنه تولید تأیید شود؛
تصمیم مثبت گواهی صادر شود.

27. موارد شروع مجدد یا از دست دادن وضعیت

استفاده از خوراک ممنوعه؛
مصرف محرک رشد یا داروی غیرمجاز؛
اختلاط عمدی تخم‌مرغ یا گوشت؛
ورود پرنده با منشأ نامشخص؛
جعل سوابق؛
نگهداری در قفس؛
عدم امکان ردیابی؛
فروش محصول دوره گذار به‌عنوان ارگانیک؛
درمان گسترده یا نظام‌مند مغایر الزامات؛
عدم رعایت تفکیک تولید موازی.

تصمیم باید حسب دامنه عدم انطباق برای پرنده، گله، محصول یا کل واحد اعمال شود.

28. طبقه‌بندی وضعیت گله

کد	وضعیت
P0	غیرارگانیک
P1	دوره گذار آغاز شده
P2	در حال گذار
P3	واجد شرایط ارگانیک
PP	محصول موقتاً از وضعیت ارگانیک خارج شده
PH	وضعیت در انتظار شواهد
PE	دوره افزایش یافته
PR	دوره مجدداً آغاز شده
PX	گله از دامنه خارج شده

29. فرم‌های اختصاصی پیشنهادی

کد	عنوان
PSA-F-ORG-POU-01	شناسنامه واحد طیور
PSA-F-ORG-POU-02	شناسنامه گله
PSA-F-ORG-POU-03	فرم منشأ و ورود جوجه
PSA-F-ORG-POU-04	محاسبه دوره گذار گله
PSA-F-ORG-POU-05	برنامه خوراک
PSA-F-ORG-POU-06	موازنه خوراک
PSA-F-ORG-POU-07	برنامه واکسیناسیون و درمان
PSA-F-ORG-POU-08	چک‌لیست رفاه و تراکم
PSA-F-ORG-POU-09	کنترل سالن و فضای باز
PSA-F-ORG-POU-10	کنترل نوردهی مرغ تخم‌گذار
PSA-F-ORG-POU-11	کنترل تولید موازی
PSA-F-ORG-POU-12	موازنه جمعیت گله
PSA-F-ORG-POU-13	موازنه تخم‌مرغ
PSA-F-ORG-POU-14	موازنه کشتار و گوشت
PSA-F-ORG-POU-15	گزارش بازرسی تخصصی طیور
PSA-F-ORG-POU-16	ماتریس وضعیت گله و محصول

30. تفکیک داخلی سند

برای کامل‌تر شدن سیستم، بهتر است همین معیار طیور دارای دو ضمیمه کوتاه باشد:

ضمیمه A: معیار عددی و چک‌لیست طیور گوشتی
ضمیمه B: معیار عددی و چک‌لیست مرغ تخم‌گذار

در این دو ضمیمه، اعداد دقیق مربوط به سن ورود، مدت دوره، تراکم، فضای داخلی و خارجی، چوب خواب، لانه تخم‌گذاری، نوردهی و سایر شاخص‌ها عیناً از جداول INSO 11000 درج شود. این کار از تکرار کل روش جلوگیری می‌کند و معیارهای ممیزی را برای هر گله کاملاً روشن می‌سازد.