روش اجرایی تعیین ویژگی‌های محصولات ارگانیک

فرم برنامه ارزیابی ارگانیک

شرکت پایش سلامت آسیا فعالیت های بازرسی و نمونه برداری را مطابق با الزامات استاندارد ISO/IEC 17020 پیاده سازی نماید و در صورت برون سپاری این فعالیت ها، پیمانکار خارجی باید علاوه بر رعایت الزامات استاندارد ISO/IES 17065، رعایت الزامات استاندارد ISO/IEC17020 نیز الزامی است.

۱. هدف (Purpose)

تعیین فرآیند طراحی، اجرا و بازنگری برنامه ارزیابی (سالانه یا دوره‌ای) شامل تعیین روش‌های بازرسی، پروتکل‌های نمونه‌برداری، ممیزی کیفیت، مدیریت منابع انسانی و تخصیص گروه‌های فنی جهت اطمینان از تداوم انطباق محصولات/سیستم‌ها با استانداردهای مربوطه (مانند INSO 11000).

۲. دامنه کاربرد

این روش اجرایی برای تمامی انواع ارزیابی‌ها شامل: ارزیابی‌های دوره‌ای (Surveillance)، ارزیابی‌های اولیه (Initial)، بازرسی‌های ناگهانی و ارزیابی‌های تخصصی  و آزمون در تمام محصولات ارگانیک و در حال گذار به ارگانیک که در دامنه شمول طرح سازمان ملی استاندارد  به شرح ذیل می باشند، قابل استفاده است.

۱. محصولات کشاورزی و گیاهی (فرآوری نشده)

• ۱-۱. محصولات زراعی: شامل غلات، حبوبات، دانه‌های روغنی، گیاهان علوفه‌ای، گیاهان ریشه‌ای، گیاهان لیفی، گیاهان قندی، گیاهان غده‌ای و گیاهان دارویی.
• ۱-۲. محصولات باغی: شامل میوه‌های گرمسیری، نیمه‌گرمسیری، معتدله، سردسیری، میوه‌های خشک، دانه‌ریزها و گیاهان دارویی.
• توضیح فنی: سبزیجات، صیفی‌جات، گیاهان گلخانه‌ای و قارچ‌های خوراکی در این دسته قرار می‌گیرند.
• ۱-۳. گیاهان خودرو: گیاهانی که از عرصه‌های طبیعی برداشت می‌شوند.
• شرط الزام: برای محصولات با برچسب «دارویی» یا «دارویی/کاربرد دارویی»، اخذ مجوز از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی الزامی است.

۲. محصولات و مواد غذایی فرآوری شده (بسته‌بندی شده)

این بخش شامل ارزیابی کل زنجیره تأمین (از مواد اولیه تا عرضه) در موارد زیر است:

• ۲-۱. فرآیند تولید: ارزیابی مواد اولیه، فرآیند تولید، کنترل کیفیت و حمل‌ونقل مواد غذایی فرآوری شده.
• ۲-۲. مدیریت زنجیره تأمین: ارزیابی روش‌های دریافت، بسته‌بندی، ذخیره‌سازی، انبارداری و شرایط نگهداری.
• ۲-۳. توزیع و عرضه: ارزیابی فرآیند حمل‌ونقل، توزیع و عرضه محصولات در بازار مصرف داخلی و فرآیند صادرات.

۳. محصولات کشاورزی و دامی (فرآوری نشده)

• ۳-۱. تولیدات خام دامی: محصولات اولیه حاصل از دام.
• ۳-۲. محصولات زنبوردار: عسل و سایر فرآورده‌های حاصل از زنبوردار.
• ۳-۳. محصولات آبزی: تولیدات حاصل از آبزی‌پروری، جلبک‌ها و نرم‌تنان.

۴. محصولات کشاورزی و دامی (فرآوری شده)

• ارزیابی تمامی محصولات حاصل از فرآیندهای صنعتی که از مواد اولیه ارگانیک تهیه شده‌اند و طبق استاندارد مربوطه فرآوری شده‌اند.

۳. مسئولیت‌ها

1. مدیر برنامه ریزی ارزیابی انطباق محصول :

   • دریافت، ثبت و ارزیابی اولیه درخواست‌های ارزیابی محصولات ارگانیک

   • انتخاب و تخصیص ارزیابان، بازرسان، کارشناسان فنی با رعایت الزامات بی‌طرفی و صلاحیت

   • هماهنگی اجرایی بازدیدهای میدانی، نمونه‌برداری و آزمون مطابق با طرح ارزیابی مرتبط
   • پشتیبانی از فرآیند صدور گواهی‌نامه محصول و تأمین داده‌های مورد نیاز برای تصمیم‌گیری

2. بازرسان ارگانیک:

   1. بررسی کیفیت و استانداردهای محصولات ارگانیک، از جمله آزمایش و تجزیه و تحلیل نمونه های محصولات.

   2. بررسی تولید، فرآوری، بسته بندی و نگهداری محصول ارگانیک، به منظور اطمینان از رعایت شرایط بهداشتی و کیفیت محصولات.

   3. بررسی تصاویر لوگو و برچسب های محصولات، به منظور اطمینان از صحت و مطابقت با موازین قانونی.

   4. بررسی میزان آلاینده ها در محصول ارگانیک بر اساس ضوابط طرح سازمان ملی استاندارد

   5. برسی خط تولید و ریسک انالیز ان

   6. اصول GMP

   ممیزان کنترل کیفیت ارگانیک:

1.  بررسی مستندات، سوابق و اثربخشی سیستم مدیریت کیفیت (ISO 9001/22000) در واحد تولیدی.

       2. ممیزی بر نحوه مدیریت و نظارتِ گروه بر اعضای خود (در گواهی‌نامه گروهی) جهت اطمینان از عملکرد صحیح سیستم کنترل داخلی.

3. بررسی سیستم مستندسازی جهت اطمینان از قابلیت ردیابی محصول از مزرعه تا بازار.

       4. ممیزی بر نحوه برخورد واحد با موارد عدم انطباق شناسایی شده در ممیزی‌های داخلی یا دوره‌های قبل.

       5. اطمینان از اینکه پرسنل دخیل در کنترل کیفیت، آموزش‌های لازم و صلاحیت کافی را کسب کرده‌اند.

       6. بررسی مستندات مربوط به مجوزها، قراردادها و رعایت الزامات قانونیِ سازمان‌های نظارتی.

۴.تعاریف

تعاریف کلی در استاندارد ملی ایران شماره 17000 ارائه شده است.

برنامه ارزیابی انطباق: مجموعه ای ازقواعد و روش اجرائی ها است که موضوع ارزیابی انطباق را توصیف میکند.

محصول ارگانيك(زیستی): محصولی است که مطابق الزامات استاندارد 11000 تولید، جابه جایی، بسته بندی، نشانه گذاری و حمل و نقل شده
است و با نشان ارگانیک (زیستی) نشانه گذاری و عرضه میشود.

طرح گواهی کردن: گواهی کردن مربوط به سیستم محصولات مشخص شده که در مورد آن ها الزامات مشخص شده، مقررات مشخص و روش های اجرایی یکسای اعمال می شود. به عبارتی طرح گواهی کردن، یک طرح ارزیابی انطباق است که تصمیم انتخاب، تعیین، بازنگری، تصمیم گیری و در نهایت گواهی کردن را به عنوان فعالیت تایید انطباق شامل می شود.

محصول ارگانیک : محصولی که مطابق الزامات استاندارد ملی ارگانیک، طرح ارزیابی انطباق و ضوابط مرجع، تولید، فرآوری، حمل، نگهداری و برچسب‌گذاری شده باشد.

ویژگی محصول:  مجموعه مشخصات هویتی، فنی، فرآیندی و کنترلی محصول شامل نوع محصول، منشأ، وضعیت ارگانیک، مواد اولیه، نهاده‌های مصرفی، ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی، بیولوژیک، الزامات ردیابی و برچسب‌گذاری.

یکپارچگی ارگانیک : حفظ اصالت و وضعیت ارگانیک محصول در تمام مراحل تولید، فرآوری، بسته‌بندی، انبارش، حمل و عرضه به‌گونه‌ای که از آلودگی، جایگزینی، اختلاط یا تقلب جلوگیری شود.

اختلاط : مخلوط شدن محصول ارگانیک با محصول غیرارگانیک، در حال گذار، یا مواد و نهاده‌های غیرمجاز به‌صورت عمدی یا غیرعمدی.

دوره گذار : بازه زمانی مشخصی که طی آن واحد تولیدی از سیستم متداول به سیستم ارگانیک تبدیل می‌شود و محصول هنوز شرایط اعلام کامل ارگانیک را ندارد.

نهاده مجاز:  ماده، افزودنی، کمک‌فرآوری، دارو، کود، سم، خوراک یا هر ورودی دیگری که استفاده از آن طبق مرجع ارگانیک مربوطه مجاز باشد.

عدم انطباق هرگونه انحراف از الزامات استاندارد، طرح ارزیابی انطباق، برنامه تولید ارگانیک، یا شرایط تأییدشده برای محصول

5. مراجع

• استاندارد ملی ایران 11000 و سایر بخش‌های مرتبط با تولید و فرآوری ارگانیک
• طرح ارزیابی انطباق محصولات ارگانیک
• ISO/IEC 17020:2012
• ISO/IEC 17065:2012
• ISO 19011، در بخش اصول ممیزی
• الزامات سازمان ملی استاندارد ایران و مراجع ذی‌صلاح
• دستورالعمل‌های داخلی شرکت پایش سلامت آسیا
• برنامه تولید ارگانیک/Organic System Plan متقاضی
• فهرست نهاده‌ها، افزودنی‌ها و مواد مجاز/ممنوع در ارگانیک

6. مراحل اجرایی

6.1 شناسایی محصول

در ابتدا محصول مورد نظر باید به‌صورت دقیق شناسایی و طبقه‌بندی شود.

اقدامات:

• تعیین نام محصول
• تعیین نوع محصول: خام گیاهی، دامی، فرآوری‌شده، نهاده یا محصول در دوره گذار
• تعیین کد یا شناسه محصول در سیستم داخلی
• تعیین نام تجاری، نام عمومی و دامنه کاربرد
• تعیین واحد تولیدی، مزرعه، دامداری، کارگاه فرآوری یا انبار مرتبط
• مشخص کردن اینکه محصول نهایی است یا ماده اولیه

اطلاعات پایه محصول باید از درخواست متقاضی، مشخصات پرونده، برنامه تولید ارگانیک و اسناد فنی واحد استخراج شود.

مستندات:

• فرم درخواست ارزیابی
• فرم برنامه ارزیابی ارگانیک
• برنامه تولید ارگانیک متقاضی
• مشخصات محصول اعلامی متقاضی
• پرونده فنی مشتری

6.2 تعیین وضعیت ارگانیک محصول

پس از شناسایی محصول، وضعیت ارگانیک آن باید مشخص شود.

اقدامات:

• تعیین اینکه محصول در یکی از وضعیت‌های «ارگانیک»، «در حال گذار» یا «غیرقابل پذیرش در دامنه ارگانیک» قرار دارد
• بررسی سابقه زمین، دام، مواد اولیه یا واحد فرآوری
• بررسی رعایت دوره گذار حسب نوع محصول
• تطبیق وضعیت محصول با مجوزها، سوابق و برنامه تولید
• بررسی اینکه آیا ادعای ارگانیک روی محصول با وضعیت واقعی آن سازگار است یا خیر

در این مرحله هرگونه ابهام در وضعیت تبدیل، منشأ محصول یا دوره گذار باید ثبت و برای بررسی فنی ارجاع شود.

مرجع:

• استاندارد ملی 11000
• طرح ارزیابی انطباق ارگانیک
• سوابق دوره گذار
• گواهی‌های قبلی و سوابق بازرسی

6.3 تعیین ویژگی‌های اختصاصی ارگانیک محصول

در این مرحله ویژگی‌های محصول از منظر ارگانیک ثبت می‌شود. این ویژگی‌ها باید فراتر از مشخصات عمومی محصول بوده و الزامات اصالت ارگانیک را پوشش دهد.

اطلاعات قابل ثبت:

• نام و نوع محصول
• منشأ محصول
• وضعیت ارگانیک یا در حال گذار
• دامنه گواهی مورد درخواست
• مواد اولیه اصلی
• نهاده‌های مصرفی مجاز
• افزودنی‌ها و کمک‌فرآوری‌های مجاز، در صورت کاربرد
• مواد و نهاده‌های ممنوع
• عملیات فرآوری مجاز و محدودیت‌های مربوطه
• الزامات نگهداری، حمل و بسته‌بندی
• شرایط برچسب‌گذاری ارگانیک
• نقاط حساس ردیابی و کنترل اختلاط
• ریسک‌های اصلی آلودگی یا تقلب

در مورد محصولات دامی، نوع خوراک، داروها، واکسیناسیون، دسترسی به مرتع، وضعیت رفاه دام و سوابق درمان نیز باید به‌عنوان بخشی از ویژگی‌های محصول لحاظ شود.

در مورد محصولات فرآوری‌شده، درصد ترکیبات ارگانیک، نوع افزودنی، پاکسازی خط تولید، و جداسازی از محصولات غیرارگانیک باید ثبت گردد.

مرجع:

• فهرست نهاده‌های مجاز و ممنوع
• فرمول محصول
• لیست مواد اولیه
• سوابق خرید
• دستورالعمل فرآیند
• طرح برچسب
• برنامه تولید ارگانیک

روش اجرایی تعیین انطباق تولیدات گیاهی، زراعی، باغی و گیاهان خودرو

روش اجرایی تعیین انطباق زنجیره تأمین و فرآآیندهای تولید محصولات فرآوری شده

روش اجرایی تعیین انطباق تولیدات خام (دامی، زنبورداری و آبزی)

روش اجرایی تعیین انطباق زنجیره تأمین و فرآآیندهای تولید محصولات فرآوری شده

6.4 بررسی مستندات پشتیبان

مدیر فنی باید برای هر ویژگی ثبت‌شده، مستندات پشتیبان را بررسی و ارجاع دهد تا ویژگی‌های محصول صرفاً بر اساس اظهار متقاضی ثبت نشود.

مستندات قابل قبول شامل:

• فاکتور خرید مواد اولیه
• گواهی ارگانیک تأمین‌کنندگان
• سوابق انبار
• سوابق تولید
• لیست نهاده‌های مصرفی
• سوابق کاربرد کود، سم، دارو یا افزودنی
• نقشه مزرعه یا سایت
• سوابق پاکسازی و جداسازی
• سوابق حمل و برچسب‌گذاری
• نتایج آزمون یا نمونه‌برداری، در صورت وجود

برای هر ویژگی مهم، باید منبع شواهد در فرم تعیین ویژگی محصول درج شود.

• پرونده مشتری
• مستندات تأمین‌کنندگان
• سوابق تولید و انبار
• گزارش‌های بازرسی قبلی

6.5 ارزیابی ریسک ارگانیک محصول

به‌منظور تعیین عمق بازرسی، نیاز به نمونه‌برداری و سطح کنترل، برای هر محصول باید ارزیابی ریسک انجام شود.

عوامل ریسک شامل:

• احتمال اختلاط با محصول غیرارگانیک
• استفاده از مواد اولیه با منشأ نامشخص
• سابقه عدم انطباق
• پیچیدگی فرآیند تولید یا فرآوری
• تعدد تأمین‌کنندگان
• احتمال آلودگی ناشی از سموم، داروها یا مواد ممنوع
• ضعف در ردیابی
• تفاوت حجم ورودی و خروجی
• وجود تولید همزمان ارگانیک و غیرارگانیک

در صورت بالا بودن ریسک، مدیر فنی می‌تواند اقدامات تکمیلی مانند بازرسی اختصاصی، نمونه‌برداری، آزمون باقی‌مانده‌ها، شاهدگیری بیشتر یا بازنگری دامنه را تعیین نماید.

مرجع:

• ماتریس ارزیابی ریسک
• گزارش‌های بازرسی
• سوابق عدم انطباق
• برنامه نمونه‌برداری

6.6 ارزیابی میدانی و تطبیق با ویژگی‌های ثبت‌شده

بازرس میدانی باید محصول، فرآیند و محیط را با ویژگی‌های ثبت‌شده در فرم تطبیق دهد.

موارد بررسی:

• تطابق محصول واقعی با شرح محصول
• تطابق برچسب با وضعیت ارگانیک تأییدشده
• کنترل تفکیک فیزیکی
• بررسی انبارش و حمل
• کنترل ردیابی از ورودی تا خروجی
• بررسی پاکسازی تجهیزات و خطوط
• بررسی استفاده واقعی از نهاده‌ها
• بررسی سوابق روزانه یا بچ‌ریکوردها
• بررسی هرگونه ریسک آلودگی یا اختلاط

در صورت مشاهده هرگونه مغایرت، باید عدم انطباق ثبت شده و بر وضعیت ارگانیک محصول اثر آن ارزیابی شود.

مرجع:

• فرم تعیین ویژگی محصول
• چک‌لیست بازرسی ارگانیک
• فرم گزارش عدم انطباق
• برنامه بازرسی یا نمونه‌برداری

6.7 نمونه‌برداری و آزمون، در صورت نیاز

نمونه‌برداری زمانی انجام می‌شود که بر اساس ارزیابی ریسک، شواهد میدانی، شکایت، ابهام در اصالت، یا الزامات برنامه ارزیابی ضرورت داشته باشد.

نمونه‌برداری می‌تواند برای اهداف زیر انجام شود:

• بررسی باقی‌مانده سموم
• بررسی داروها یا مواد ممنوع در محصولات دامی
• بررسی آلودگی متقاطع
• تأیید اصالت یا رد ادعای ارگانیک
• پشتیبانی از تصمیم‌گیری در موارد مشکوک

نمونه‌برداری باید مطابق دستورالعمل مصوب و با حفظ شناسه، شرایط نگهداری و زنجیره تحویل انجام شود.

مرجع:

• دستورالعمل نمونه‌برداری
• برنامه ارزیابی
• فرم ثبت نمونه‌برداری
• روش‌های آزمون آزمایشگاهی

6.8 تصمیم‌گیری در خصوص انطباق ویژگی‌های محصول

پس از تکمیل بررسی‌ها، مدیرفنی باید اعلام کند که ویژگی‌های محصول:

• تأیید شده است
• نیازمند تکمیل اطلاعات است
• دارای عدم انطباق جزئی است
• دارای عدم انطباق عمده یا بحرانی است
• قابل پذیرش در دامنه ارگانیک نیست

در مواردی که استفاده از ماده ممنوع، تقلب، اختلاط مؤثر، یا فقدان ردیابی مشاهده شود، وضعیت محصول باید برای تصمیم‌گیری ویژه به مدیر برنامه ریزی یا کمیته تصمیم‌گیری ارجاع گردد.

مرجع:

• فرم تعیین ویژگی محصول
• گزارش بازرسی
• فرم عدم انطباق
• نتایج آزمون

6.9 ثبت نهایی، کنترل سوابق و به‌روزرسانی

پس از تأیید نهایی، اطلاعات مربوط به ویژگی‌های محصول باید در پرونده مشتری ثبت، بایگانی و در صورت نیاز به‌روزرسانی شود.

در صورت تغییر در مرجع ارگانیک یا کشف ریسک جدید، فرم تعیین ویژگی محصول باید بازنگری شود.

ارگانیک یک عبارت برچسبگذاری است که نشان دهنده این است که غذا یا سایر محصولات کشاورزی از طریق روش‌های تأیید شده تولید شده‌اند. استانداردهای ارگانیک نیازمندی‌های خاصی را که باید توسط یک نهاد تایید شده توسط مرکز ملی تایید صلاحیت ایران تأیید شوند تا محصولات بتوانند به‌عنوان ارگانیک برچسب‌گذاری شوند، توصیف می‌کنند. دسترسی به مجموعه کاملی از منابعی که استانداردهای ارگانیک را تشکیل می‌دهند.

استانداردهای محصولات کشاورزی
استانداردهای دام و طیور
استانداردهای دست‌پروری

استانداردهای محصولات کشاورزی

استانداردهای تولید محصولات کشاورزی ارگانیک نیازمندی‌های زیر را دارند:

زمین باید حداقل 3 سال قبل از برداشت محصول ارگانیک، هیچ ماده ممنوعه‌ای به آن اعمال نشده باشد.
باروری خاک و مواد مغذی گیاهان از طریق روش‌های کشاورزی و تیل و کشت، چراش و گوشته‌های مختلف، تکمیل شده با مواد فرعی دامی و گیاهی و مواد مصنوعی مجاز، مدیریت می‌شوند.
آفات، علف‌های هرز و بیماری‌های گیاهان اصلی از طریق روش‌های مدیریتی از جمله کنترل‌های فیزیکی، مکانیکی و بیولوژیکی کنترل می‌شوند. هنگامی که این روش‌ها کافی نباشند، ممکن است از یک ماده بیولوژیکی، گیاهی یا مصنوعی که برای استفاده در فهرست ملی تأیید شده است، استفاده شود.
عملیات باید از دانه‌ها و سایر مواد کاشتنی آلی استفاده کنند هنگامی که موجود باشند.
استفاده از مهندسی ژنتیک، تابش یونیزه و لجن فاضلاب ممنوع است.

استانداردهای دام و طیور

استانداردهای دام و طیور برای حیواناتی که برای گوشت، شیر، تخم مرغ و سایر محصولات حیوانی فروخته، برچسب‌زده یا نماینده ارگانیک هستند. برخی از نیازمندی‌ها شامل:

حیوانات دام و طیور باید از آخرین سومی از بارداری زنده یا حداکثر تا دومین روز زندگی برای طیور تحت مدیریت ارگانیک پرورش داده شوند.
دام‌های شیری و حیوانات برای ذبح باید از طریق مدیریت ارگانیک پرورش داده شده باشند (در یک دوره 12 ماهه).
تولیدکنندگان باید به حیوانات خوراک کشاورزی دهند که 100 درصد ارگانیک باشد، اما ممکن است از مکمل‌های ویتامین و مواد معدنی مجاز هم استفاده کنند.
روش‌های مدیریت پیشگیری برای حفظ سلامت حیوانات باید استفاده شوند. تولیدکنندگان نباید درمان را از حیوانات مریض یا مصدوم سلب کنند. با این حال، حیواناتی که با ماده ممنوعه درمان شده‌اند نمی‌توانند به عنوان ارگانیک فروخته شوند.
دام‌های چرا واقعا باید برای تمام فصل چراگاه به چرا بروند، اما حداقل برای 120 روز. این حیوانات باید حداقل 30 درصد از تغذیه خود یا مصرف ماده خشک (DMI) را از چرا دریافت کنند.
تمام دام و طیور ارگانیک باید طول سال به فضای باز دسترسی داشته باشند. حیوانات ممکن است فقط به طور موقت به دلیل مشکلات محیطی یا بهداشتی مستند محدود شوند.

استانداردهای راه اندازی

استانداردهای راه اندازی نیازمندی‌های زیر را دارند:

تمام مواد غیرکشاورزی، آیا مصنوعی یا غیر مصنوعی باشند، باید به موجب فهرست ملی مواد مجاز و غیرمجاز مجاز باشند.
در یک محصول چند ماده‌ای که به عنوان “ارگانیک” برچسب‌زده شده است، تمام مواد کشاورزی باید به صورت ارگانیک تولید شوند، مگر اینکه ماده (ها) به صورت ارگانیک در دسترس نباشد و در بخش 205.606 فهرست شود.
دست‌پروران باید جلوگیری از ترکیب محصولات آلی با محصولات غیر آلی و حفاظت از محصولات آلی از تماس با مواد ممنوعه را انجام دهند.

برچسب‌گذاری محصولات چند ماده‌ای

محصولاتی که به عنوان ارگانیک فروخته، برچسب‌زده یا نماینده می‌شوند باید حداقل 95 درصد محتوای ارگانیک مجوز داشته باشند.
محصولاتی که به عنوان “ساخته شده با” ارگانیک فروخته می‌شوند باید حداقل 70 درصد محتوای ارگانیک مجوز داشته باشند. نشان ارگانیک سازمان ملی استاندارد نمی‌تواند بر روی این محصولات استفاده شود.
محصولاتی که دارای کمتر از 70 درصد محتوای ارگانیک هستند می‌توانند مواد خاصی را در لیست مواد آلی تشخیص دهند.[/vc_column_text]