شرکت پایش سلامت آسیا

روش اجرایی بازرسی و نمونه‌برداری از محصولات ارگانیک در سطح بازار جهت ارزیابی انطباق تکمیلی و مقایسه با محصول مزرعه یا کارخانه

کد مستند: PSA-QP-ORG-024

ویرایش: 01

واحد مسئول: مدیریت ارزیابی انطباق

1- هدف

این روش اجرایی به منظور انجام بازرسی، نمونه‌برداری و ارزیابی انطباق تکمیلی محصولات ارگانیک عرضه‌شده در بازار تدوین شده است تا:

اصالت ارگانیک محصول عرضه‌شده را راستی‌آزمایی کند.
انطباق محصول بازار با محصول تولیدی در مزرعه یا کارخانه را تأیید نماید.
از عدم اختلاط، جایگزینی، تقلب یا آلودگی در زنجیره تأمین اطمینان حاصل شود.
شواهد لازم برای صدور یا تمدید گواهی محصول فراهم گردد.

2- دامنه کاربرد

این روش برای کلیه محصولات دارای ادعای ارگانیک قابل اجرا است، از جمله:

میوه و سبزی
غلات و حبوبات
خشکبار
عسل
چای و گیاهان دارویی
لبنیات
گوشت و فرآورده‌های گوشتی
تخم‌مرغ
فرآورده‌های آبزی
محصولات فرآوری‌شده ارگانیک

3- مراجع

ISO/IEC 17020:2012
ISO/IEC 17065:2012
ISO 22095:2020 (Chain of Custody)
ISO 22000:2018
ISO 19011:2018
Codex CAC/GL 32
EU Regulation 2018/848
IFOAM Standards
ISO/IEC 17025 (آزمون‌های آزمایشگاهی)

4- تعاریف

نمونه بازار (Market Sample): نمونه‌ای که از مراکز عرضه، فروشگاه، انبار یا شبکه توزیع برداشت می‌شود.

نمونه مرجع (Reference Sample): نمونه‌ای که از همان بچ تولید در مزرعه یا کارخانه اخذ شده یا به‌صورت رسمی نگهداری شده است.

ارزیابی انطباق تکمیلی: فرآیند مقایسه نتایج بازرسی و آزمون‌های نمونه بازار با اطلاعات تولیدکننده و سوابق زنجیره تأمین.

5- مسئولیت‌ها

مدیر ارزیابی انطباق: تصویب برنامه بازرسی و تصمیم نهایی درباره صدور گواهی.
بازرس ارشد: اجرای بازرسی، انتخاب نقاط نمونه‌برداری و تکمیل گزارش.
نمونه‌بردار: برداشت، کدگذاری، پلمب و انتقال نمونه.
آزمایشگاه همکار: انجام آزمون‌های موردنیاز.
کمیته تصمیم‌گیری: بررسی نتایج و صدور رأی نهایی.

6- برنامه‌ریزی بازرسی

بازرسی بازار بر اساس تحلیل ریسک و با توجه به موارد زیر انجام می‌شود:

نوع محصول
میزان حساسیت به تقلب
حجم عرضه
سابقه عدم انطباق
شکایات مشتریان
نتایج بازرسی‌های قبلی
وضعیت گواهی تولیدکننده

7- انتخاب محل نمونه‌برداری

نمونه‌ها می‌توانند از محل‌های زیر برداشت شوند:

فروشگاه‌های زنجیره‌ای
فروشگاه‌های عرضه محصولات ارگانیک
عمده‌فروشی‌ها
انبارهای توزیع
مراکز صادرات
بازارهای محلی
فروشگاه‌های اینترنتی (در صورت امکان با ثبت زنجیره تحویل)

8- مراحل بازرسی

8-1 بررسی ظاهری

بازرس موارد زیر را کنترل می‌کند:

سلامت بسته‌بندی
وضعیت پلمب
تاریخ تولید و انقضاء
شماره بچ (Batch)
شماره سری ساخت
لوگوی ارگانیک
شماره گواهی
نام تولیدکننده
کشور مبدأ
شرایط نگهداری

8-2 بررسی اسناد

مدارک زیر بررسی می‌شود:

گواهی ارگانیک معتبر
سوابق ردیابی
فاکتور فروش
اسناد حمل
شماره بچ
اطلاعات تولید
سوابق انبارداری

8-3 نمونه‌برداری

نمونه‌برداری مطابق برنامه آماری انجام می‌شود.

از هر بچ حداقل سه نمونه برداشت می‌شود:

نمونه آزمون
نمونه شاهد
نمونه ذخیره

تمام نمونه‌ها پلمب و دارای شناسه یکتا هستند.

9- زنجیره مراقبت (Chain of Custody)

برای هر نمونه اطلاعات زیر ثبت می‌شود:

محل برداشت
تاریخ و ساعت
نام بازرس
مشخصات فروشگاه
شماره بچ
شماره پلمب
شرایط نگهداری
مقصد آزمایشگاه
امضای تحویل‌دهنده و دریافت‌کننده

10- نمونه مرجع از مزرعه یا کارخانه

همزمان با نمونه بازار، نمونه متناظر از همان بچ تولید از مزرعه یا کارخانه اخذ یا از نمونه نگهداری‌شده رسمی استفاده می‌شود.

نمونه مرجع باید:

همان شماره بچ را داشته باشد.
تحت همان شرایط تولید شده باشد.
قابلیت ردیابی کامل داشته باشد.

11- آزمون‌های آزمایشگاهی

با توجه به نوع محصول، آزمون‌های زیر می‌توانند انجام شوند:

آزمون‌های شیمیایی

باقیمانده آفت‌کش‌ها
فلزات سنگین
نیترات
نیتریت
سموم قارچی
داروهای دامپزشکی
کودهای شیمیایی

آزمون‌های میکروبی

سالمونلا
لیستریا
اشرشیاکلی
کلیفرم‌ها
کپک و مخمر

آزمون‌های مولکولی

شناسایی گونه
بررسی GMO
DNA Barcoding
Fingerprinting ژنتیکی (در صورت نیاز)

آزمون‌های ایزوتوپی و منشأ

در صورت لزوم، از روش‌های پیشرفته مانند نسبت‌های ایزوتوپی پایدار یا سایر فناوری‌های معتبر برای تأیید منشأ جغرافیایی یا اصالت محصول استفاده می‌شود.

12- مقایسه نمونه بازار با نمونه مرجع

موارد زیر مقایسه می‌شوند:

شاخص	نمونه بازار	نمونه مرجع
ویژگی‌های فیزیکی	✓	✓
ویژگی‌های حسی	✓	✓
نتایج شیمیایی	✓	✓
نتایج میکروبی	✓	✓
پروفایل مولکولی	✓	✓
شماره بچ	✓	✓
برچسب و بسته‌بندی	✓	✓
اطلاعات ردیابی	✓	✓

13- معیارهای پذیرش

محصول زمانی منطبق تلقی می‌شود که:

نتایج آزمون‌ها در حدود پذیرش تعیین‌شده باشد.
شواهدی از آلودگی یا اختلاط مشاهده نشود.
زنجیره ردیابی کامل باشد.
شماره بچ و اطلاعات تولید با سوابق کارخانه مطابقت داشته باشد.
محصول با الزامات استاندارد ارگانیک انطباق داشته باشد.

14- اقدامات در صورت عدم انطباق

در صورت مشاهده عدم انطباق:

ثبت گزارش عدم انطباق
برداشت نمونه تأییدی
بررسی زنجیره تأمین
انجام تحلیل علت ریشه‌ای
تعلیق یا عدم صدور گواهی (در صورت لزوم)
اطلاع‌رسانی به ذی‌نفعان مطابق الزامات برنامه گواهی

15- گزارش نهایی

گزارش باید شامل موارد زیر باشد:

مشخصات کامل محصول
محل برداشت نمونه
نتایج بازرسی
نتایج آزمون‌ها
نتایج مقایسه با نمونه مرجع
وضعیت زنجیره ردیابی
فهرست عدم انطباق‌ها
نتیجه نهایی ارزیابی انطباق
پیشنهاد صدور، تمدید، تعلیق یا رد گواهی

16- فرم‌های پیوست

PSA-F-024-01: برنامه بازرسی بازار
PSA-F-024-02: چک‌لیست بازرسی محصول ارگانیک در بازار
PSA-F-024-03: فرم نمونه‌برداری بازار
PSA-F-024-04: فرم زنجیره مراقبت (Chain of Custody)
PSA-F-024-05: فرم تطبیق نمونه بازار با نمونه مرجع
PSA-F-024-06: گزارش نتایج آزمایشگاه
PSA-F-024-07: گزارش نهایی ارزیابی انطباق تکمیلی
PSA-F-024-08: فرم ثبت و پیگیری عدم انطباق

این روش اجرایی، با تکیه بر اصول نمونه‌برداری مبتنی بر ریسک، قابلیت ردیابی (ISO 22095)، حفظ زنجیره مراقبت و مقایسه علمی نمونه بازار با نمونه مرجع، امکان صدور یا تمدید گواهی محصول ارگانیک را بر پایه شواهد عینی و قابل دفاع فراهم می‌کند. در صورت استفاده از نتایج آزمون برای تصمیم‌گیری گواهی، آزمایش‌ها باید در آزمایشگاه‌های دارای صلاحیت (ترجیحاً مطابق ISO/IEC 17025) انجام شوند و هرگونه عدم قطعیت اندازه‌گیری و حدود پذیرش در برنامه گواهی تعریف شده باشد.