روش اجرایی ارزیابی انطباق

عنوان: ارزیابی انطباق کمپارتمنتالیزیشن در واحد پرورش مرغ گوشتی
کد سند: PSA–PRO–BROILER–COMP–01
مرجع: WOAH Terrestrial Code (Chapter 4.1), ISO/IEC 17065, ISO/IEC 17067, Codex Alimentarius, دستورالعمل‌های سازمان دامپزشکی کشور
تاریخ اجرا: …/…/1404
واحد مسئول: واحد ارزیابی انطباق – شرکت پایش سلامت آسیا (PSA)

1. دامنه کاربرد

این روش اجرایی، فرآیند ارزیابی انطباق (تطابق با الزامات) را در کلیه مراحل زنجیره تولید مرغ گوشتی پوشش می‌دهد. دامنه کاربرد از مزارع مرغ مادر و مراکز جوجه‌کشی آغاز شده و مراحل پرورش مرغ گوشتی در فارم‌ها، تولید خوراک در کارخانجات مربوطه، کشتارگاه و بسته‌بندی تا حمل‌ونقل، مراکز عرضه مانند فروشگاه‌های زنجیره‌ای و رستوران‌ها را دربرمی‌گیرد. هدف این سند، ایجاد چهارچوبی یکپارچه و قابل ممیزی برای اطمینان از انطباق تمامی این حلقه‌ها با استانداردهای بهداشتی و مدیریتی ملی و بین‌المللی است. این روش اجرایی با در نظر داشتن مفهوم «کمپارتمنت» (بخش یا زیرمجموعه مجزا) مطابق تعریف سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) تنظیم شده است؛ به بیان دیگر، کل زنجیره به عنوان یک کمپارتمنت واحد با وضعیت بهداشتی مشخص و نظام مدیریت زیست‌امنیتی مشترک در نظر گرفته می‌شودwoah.org. اجرای این روش موجب ردیابی کامل هر قطعه مرغ از مرحله تولید تا مصرف‌کننده خواهد شد و تضمین می‌کند که شناسایی و رهگیری طیور و محصولات آنها در تمام مراحل زنجیره به صورت پیوسته امکان‌پذیر باشدwoah.org. این سند به منظور استفاده توسط بازرسان و کارشناسان فنی برنامه PSA تهیه شده و قابلیت انطباق با الزامات ممیزی‌های سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) و سایر نهادهای بین‌المللی را دارد.

2. تعاریف کلیدی

در این بخش اصطلاحات و تعاریف کلیدی مورد استفاده در سند ارائه می‌شود:

کمپارتمنت (Compartment): به زیرجمعیتی از حیوانات گفته می‌شود که در یک یا چند واحد (سایت) تحت مدیریت و نظام زیست‌امنیتی مشترک نگهداری می‌شوند و از سایر جمعیت‌های حساس جدا شده‌اند. این زیرجمعیت دارای وضعیت بهداشتی مشخصی در برابر یک یا چند بیماری بوده و برای آن، نظارت‌ها، اقدامات امنیت زیستی و کنترل‌های لازم به‌منظور تجارت بین‌المللی یا کنترل بیماری اعمال شده استwoah.org. به عبارتی، کل زنجیره تولید یک شرکت می‌تواند یک کمپارتمنت محسوب شود اگر شرایط فوق را داشته باشد.
انطباق (Conformity): به معنای تحقق یا برآورده‌سازی یک الزام مشخص یا مجموعه‌ای از الزامات است، به نحوی که عملکرد یا محصول مورد نظر با معیارها و استانداردهای تعیین‌شده تطابق کامل داشته باشدsystemgroup.net. در زمینه ارزیابی انطباق، هدف اطمینان از رعایت همه ضوابط فنی و بهداشتی در زنجیره تولید است. عدم انطباق به معنای عدم تحقق الزامات مورد انتظار می‌باشدsystemgroup.net.
ردیابی (Traceability): به قابلیت دنبال‌کردن مسیر یک محصول غذایی یا حیوان در مراحل مشخص تولید، فرآوری و توزیع اطلاق می‌شودfao.org. در این سند، ردیابی کامل یعنی امکان شناسایی منشاء هر محصول (مثلاً گوشت مرغ) و مسیر حرکت آن از مزرعه مرغ مادر و تخم‌مرغ نطفه‌دار تا فارم پرورش، کشتارگاه و فروشگاه نهایی. سیستم‌های ردیابی باید به‌گونه‌ای باشند که شناسایی حیوانات و محصولات حاصل از آنها به هم پیوسته و متصل بوده و زنجیره تولید غذا را به طور کامل پوشش دهدwoah.org.
سلامت زیستی / امنیت زیستی (Biosecurity): مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی و فیزیکی است که برای کاهش خطر ورود، استقرار و انتشار عوامل بیماری‌زا به داخل یا خارج جمعیت‌های دامی به کار گرفته می‌شودwoah.org. این اقدامات شامل کنترل ورود و خروج دام، ضدعفونی وسایل نقلیه و افراد، قرنطینه، کنترل حشرات و جوندگان، مدیریت پسماند و هر رویه‌ای است که ایمنی زیستی واحد را ارتقاء دهد. در این سند هر جا به سلامت زیستی اشاره می‌شود، منظور رعایت اصول امنیت زیستی در واحدهای زنجیره می‌باشد.
واکسیناسیون (Vaccination): فرایند تجویز یک واکسن به حیوان طبق دستورالعمل سازنده و استانداردهای فنی مرتبط (مانند دستورالعمل‌های سازمان دامپزشکی یا Terrestrial Manual سازمان WOAH) به منظور القای ایمنی در حیوان یا گروهی از حیوانات نسبت به یک یا چند بیماری مشخص استwoah.org. برنامه واکسیناسیون در زنجیره تولید شامل جدول زمانی و نوع واکسن‌های مورد استفاده در مرغ‌های مادر و گوشتی است.
باقی‌مانده دارویی (Drug Residue): به ترکیبات داروی دامپزشکی و متابولیت‌های آن که در بافت‌ها یا فرآورده‌های خوراکی دام باقی می‌مانند اطلاق می‌شودfao.org. برای مثال، باقی‌مانده آنتی‌بیوتیک‌ها در گوشت مرغ یا تخم‌مرغ در صورتی که دوره منع مصرف رعایت نشده باشد. کنترل باقی‌مانده دارویی به معنای پایش میزان این ترکیبات در محصولات و اطمینان از عدم تجاوز از حدود مجاز (بر اساس استانداردهای ملی یا Codex) است.

3. مراجع استاندارد

در تدوین و اجرای این روش اجرایی، از استانداردها و مراجع ذیل به عنوان مبنا استفاده شده است:

سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) – کد بهداشت حیوانات خشکی به‌ویژه فصل 4.1 «اصول کلی شناسایی و ردیابی حیوانات زنده» و سایر فصول مرتبط با کمپارتمنت و بیماری‌های طیورwoah.org. این مرجع برای الزامات ردیابی، امنیت زیستی و ایجاد کمپارتمنت مبنای کار قرار گرفته است.
استاندارد ISO/IEC 17065:2012 – ارزیابی انطباق – الزامات برای نهادهای گواهی‌کننده محصولات، فرآیندها و خدماتnaciportal.inso.gov.ir. این استاندارد بین‌المللی چارچوب کلی انجام ارزیابی انطباق و صدور گواهی را تعیین می‌کند و در طراحی فرآیندهای ممیزی، صدور گواهینامه انطباق و اقدامات پس از صدور (مانند نگهداری سوابق، تعلیق یا ابطال گواهی) مورد استناد قرار گرفته است.
استانداردها و دستورالعمل‌های ملی: شامل آیین‌نامه‌ها، ضوابط و راهنماهای صادره توسط مراجع ذیصلاح داخل کشور (مانند سازمان دامپزشکی کشور و معاونت امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی) که در زمینه بهداشت و مدیریت زنجیره یکپارچه تولید طیور تدوین شده‌اند. از جمله این مراجع می‌توان به شیوه‌نامه‌های امنیت زیستی مزارع طیور و دستورالعمل‌های کنترل بیماری‌های طیور (مانند آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان) اشاره کرد که معیارهای ملی برای بهداشت زنجیره مرغ گوشتی را تعیین می‌کنند.
استانداردها و دستورالعمل‌های Codex Alimentarius: به عنوان نمونه دستورالعمل اصول ردیابی محصول در نظام بازرسی و صدور گواهی مواد غذایی (CAC/GL 60-2006) که برای طراحی سیستم‌های ردیابی در زنجیره غذا مدنظر قرار گرفته استfao.org. همچنین استانداردهای Codex در زمینه باقیمانده‌های دارویی دامپزشکی جهت تعیین حدود مجاز باقی‌مانده‌ها و روش‌های پایش مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

4. مسئولیت‌ها و نقش‌ها

به منظور اجرای موثر این روش اجرایی، نقش‌ها و مسئولیت‌های مشخصی برای دست‌اندرکاران مختلف زنجیره و نهادهای ناظر تعریف می‌شود:

مدیریت ارشد زنجیره تولید: مدیران شرکت یا زنجیره یکپارچه تولید مرغ گوشتی مسئولیت کلی اجرای برنامه انطباق را بر عهده دارند. آن‌ها باید منابع لازم (نیروی انسانی، تجهیزات، آموزش) را برای رعایت الزامات فراهم کنند و متعهد به اجرای سیاست‌های بهداشتی و کیفی در تمامی واحدها باشند.
دامپزشک مسئول فنی: یک دامپزشک مجرب به عنوان مسئول فنی بهداشتی زنجیره منصوب می‌شود. وظیفه او نظارت بر وضعیت بهداشتی گله‌ها و اجرای برنامه‌های پیشگیری و کنترل بیماری است. دامپزشک باید برنامه واکسیناسیون، طرح‌های مراقبت از سلامت گله (Veterinary Health Plan)poultryimprovement.org، مصرف داروها و دوره‌های منع مصرف را تدوین و کنترل کند و به عنوان رابط با اداره دامپزشکی و نهاد صادرکننده گواهی فعالیت نماید.
واحد/مسئول کنترل کیفیت و تضمین کیفیت (QC/QA): این واحد بر انطباق محصولات نهایی (مانند گوشت مرغ بسته‌بندی‌شده) با استانداردهای کیفیت و ایمنی نظارت می‌کند. وظایف شامل نمونه‌برداری و آزمون محصولات برای کنترل باقی‌مانده‌های دارویی و سایر آلاینده‌ها، اطمینان از رعایت استانداردهای بهداشت مواد غذایی در کشتارگاه و بسته‌بندی و صحه‌گذاری بر سیستم‌های ردیابی می‌باشد. همچنین این واحد مستندسازی اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه در صورت مشاهده عدم انطباق را بر عهده دارد.
مدیریت فارم‌ها و واحدهای عملیاتی: مدیر هر واحد (مزرعه مرغ مادر، واحد جوجه‌کشی، فارم پرورش، کارخانه خوراک، کشتارگاه و …) مسئول اجرای رویه‌های تعریف‌شده انطباق در سطح آن واحد است. برای مثال، مدیر فارم پرورش باید بر اجرای دستورالعمل‌های امنیت زیستی (ضدعفونی ورودی‌ها، کنترل رفت‌وآمد، دفع بهداشتی تلفات)، مدیر کارخانه خوراک بر تولید خوراک مطابق فرمول مصوب و عاری از عوامل بیماری‌زا یا مواد ممنوعه، و مدیر کشتارگاه بر رعایت بهداشت کشتار و زنجیره سرد نظارت کنند. این مدیران موظف به ثبت و گزارش‌دهی منظم شاخص‌های عملکرد به واحد کنترل کیفیت هستند.
تیم پایش و ممیزی PSA: تیم بازرسان و کارشناسان فنی برنامه PSA (که می‌تواند وابسته به سازمان دامپزشکی یا نهاد گواهی‌کننده مستقل باشد) مسئول ممیزی دوره‌ای تمامی اجزای زنجیره و تأیید انطباق آنها است. این تیم برنامه ممیزی را طرح‌ریزی کرده و مطابق چک‌لیست‌های مدون، از مزارع و تأسیسات بازدید می‌کنند، سوابق را بررسی و با کارکنان مصاحبه می‌کنند. تیم پایش PSA موظف است موارد عدم انطباق را شناسایی و به شرکت ابلاغ نماید و در خصوص صدور، تمدید، تعلیق یا لغو گواهی انطباق تصمیم‌گیری کند (بر اساس معیارهایی که در بخش‌های بعد ذکر شده است). همچنین این تیم ارتباط‌دهنده بین شرکت و مراجع بین‌المللی در صورت انجام ممیزی‌های خارجی (مانند بازرسان WOAH) خواهد بود.
سایر نقش‌های پشتیبان: کارشناسان بهداشت و ایمنی زیستی (برای آموزش کارکنان و اجرای برنامه‌های پیشگیری در سایت‌ها)، مسئول فناوری اطلاعات (برای پیاده‌سازی سامانه‌های ثبت سوابق و ردیابی دیجیتال)، آزمایشگاه‌های معتمد (برای انجام آزمون‌های بیماری‌ها و باقیمانده‌ها) و کارکنان عملیاتی آموزش‌دیده در بخش‌های مختلف نیز نقش کلیدی در حفظ انطباق دارند. وظایف این افراد در رویه‌های اجرایی مربوطه تعریف شده و تحت نظارت مدیران واحدها انجام می‌گیرد.

تمامی افراد درگیر در زنجیره باید آموزش‌های لازم را در زمینه اصول GMP و الزامات انطباق دیده باشند و تعهد مکتوب به رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی و امنیت زیستی بدهندpoultryimprovement.org.

5. فرآیند ارزیابی انطباق

فرآیند ارزیابی انطباق این زنجیره شامل مراحل و الزامات چندگانه‌ای است که در ادامه به صورت ساختاریافته تشریح می‌گردد. این فرآیند از شناسایی اولیه واحد به عنوان کاندیدای کمپارتمنت آغاز شده و با ممیزی‌ها و پایش‌های دوره‌ای استمرار می‌یابد. بخش‌های مختلف این فرآیند عبارتند از:

5.1 معیارهای شناسایی واحد به عنوان کمپارتمنت

در ابتدا، شرکت یا زنجیره‌ای که متقاضی دریافت گواهی انطباق کمپارتمنت است باید شرایط اولیه‌ای را احراز نماید. معیارهای شناسایی به عنوان کمپارتمنت شامل موارد زیر است:

یکپارچگی مدیریتی و عملیاتی: تمامی حلقه‌های زنجیره (مادر، جوجه‌کشی، پرورش، کشتار و توزیع) باید تحت مالکیت یا مدیریت واحد و منسجم باشند، یا حداقل تحت یک سیستم مدیریتی هماهنگ عمل کنند. وجود نظام مدیریتی متمرکز و توان اعمال دستورالعمل‌های یکنواخت در کل زنجیره، شرط اساسی محسوب می‌شود.
نظام امنیت زیستی مشترک: باید یک طرح جامع امنیت زیستی (Biosecurity Plan) تهیه شده باشد که برای کل مجموعه کاربرد دارد. این طرح مسیرهای بالقوه ورود و انتشار بیماری را شناسایی کرده و اقدامات کنترلی مشخص برای هر حلقه تعیین نموده استwoah.orgwoah.org. به عنوان مثال، رویه‌های ضدعفونی، محدودیت ورود بازدیدکنندگان، برنامه پایش بیماری‌ها و آموزش کارکنان در این طرح آمده باشد. ارزیابی ریسک زیستی برای هر بخش از کمپارتمنت انجام و مستند شده باشدpoultryimprovement.org.
فاصله و جداسازی مناسب زیستی: مزارع و تأسیسات زنجیره باید از سایر واحدهای پرورشی بیرون از زنجیره به میزان کافی جدا و ایزوله باشند تا ارتباط اپیدمیولوژیک کنترل شود. به عنوان معیار، قرارگیری مزارع در یک شعاع جغرافیایی تحت کنترل و عدم وجود تماس مستقیم با پرورش‌دهندگان متفرقه ضروری است (یا وجود حائل‌های فیزیکی/طبیعی مؤثر). همچنین ورود و خروج هر گونه حیوان زنده، تخم نطفه‌دار، خوراک و وسائل نقلیه باید کاملاً تحت ضوابط امنیت زیستی مشترک انجام گیرد.
استانداردهای بهداشتی اولیه: گله‌های موجود (مثلاً مرغ‌های مادر) باید عاری از بیماری‌های هدف (مانند آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان و نیوکاسل) بوده و گواهی‌های بهداشتی مربوطه را داشته باشند. سوابق واکسیناسیون و آزمایش‌های انجام‌شده نشان‌دهنده وضعیت بهداشتی مطلوب باشد. همچنین شرکت باید سابقه رعایت مقررات بهداشتی (مثلاً عدم وقوع موارد بحرانی بیماری در سابقه چند سال اخیر یا مدیریت موفق رخدادها) را داشته باشد. در صورت وجود برنامه‌های ملی پاک (clean program) برای بیماری‌های خاص طیور، متقاضی باید در آن برنامه‌ها مشارکت و رتبه «پاک» یا معادل آن را کسب کرده باشدpoultryimprovement.orgpoultryimprovement.org.
توانمندی فنی و زیرساختی: شرکت باید از نظر زیرساخت (ساختمان‌ها، تجهیزات) و منابع انسانی صلاحیت‌دار، در سطحی باشد که توان اجرای الزامات سخت‌گیرانه کمپارتمنت را داشته باشد. وجود آزمایشگاه‌های کنترل کیفی (یا دسترسی به آزمایشگاه‌های معتبر) برای پایش بیماری و باقی‌مانده‌ها، سیستم‌های ضدعفونی وسایل نقلیه، تأسیسات قرنطینه داخلی، و سامانه‌های اطلاعاتی جهت ثبت و ردگیری، از جمله پیش‌نیازهای فنی هستند.

در صورت احراز معیارهای فوق، واحد متقاضی می‌تواند درخواست رسمی ارزیابی انطباق به عنوان کمپارتمنت را به مرجع ذیصلاح (مثلاً سازمان دامپزشکی یا نهاد گواهی PSA) ارائه نماید. پس از پذیرش اولیه، فرآیند ممیزی آغاز خواهد شد.

5.2 الزامات زیرساختی، مدیریتی و زیست‌امنیتی در هر حلقه زنجیره

برای دستیابی به انطباق، هر یک از حلقه‌های زنجیره تولید مرغ گوشتی باید الزامات مشخصی را در زمینه زیرساخت، مدیریت و بهداشت فراهم نمایند. این الزامات که در چک‌لیست‌های ممیزی نیز منعکس شده‌اند، عبارتند از:

مرغ مادر و مرکز جوجه‌کشی: مزارع مرغ مادر باید دارای حصارکشی و حفاظت فیزیکی کامل باشند. امکانات قرنطینه جهت ورود گله جدید یا جداسازی موارد مشکوک موجود باشد. سالن‌های پرورش مرغ مادر و تأسیسات جوجه‌کشی باید مجهز به فیلترهای هوا (در صورت امکان)، کنترل ورود (دوش و لباس کار برای کارکنان)، و برنامه منظم ضدعفونی باشند. تخم‌های نطفه‌دار قبل از ورود به هچری ضدعفونی شده و سیستم یک‌طرفه حرکت در سالن جوجه‌کشی رعایت شود (تفکیک تمیز/آلوده بین بخش ستر و هچر). تمامی ماشین‌آلات و تجهیزات جوجه‌کشی طبق برنامه زمان‌بندی تمیزکاری و ضدعفونی می‌شوند و سوابق آن ثبت می‌گردد. محیط پیرامونی مزرعه مادر عاری از پرندگان آزاد و جوندگان نگه‌داشته شود (برنامه مبارزه با آفات فعال باشد). آب و خوراک مصرفی در این واحد باید استاندارد و عاری از هر گونه عامل بیماریزا بوده و ترجیحاً آزمایش کیفیت آب و خوراک به صورت دوره‌ای انجام شود.
فارم پرورش (مرغداری گوشتی): برای سالن‌های پرورش، اجرای اصل «پرورش همه‌چیز داخل/همه‌چیز خارج» (ALL-IN/ALL-OUT) توصیه می‌شود تا بین دوره‌های پرورش، سالن‌ها کاملاً تخلیه و ضدعفونی شوند. جوجه‌های یک‌روزه ورودی باید صرفاً از مرکز جوجه‌کشی همان زنجیره تأمین شوند تا از ورود عوامل خارجی جلوگیری شود. تراکم پرورش مطابق استانداردهای رفاه طیور تنظیم گردد. اطراف سالن‌ها حصارکشی و گندزدایی حوضچه ورود وسایل نقلیه انجام شود. ورود افراد متفرقه ممنوع بوده و کارکنان فارم از لباس و کفش ویژه استفاده نمایند. یک برنامه پایش روزانه سلامت گله توسط کارگر آموزش‌دیده یا دامپزشک تنظیم و اجرا شود (شامل مشاهده علائم بیماری، تلفات غیرعادی و غیره). بستر مورد استفاده پس از هر دوره به شکل بهداشتی دفع یا فرآوری گردد. همچنین برنامه کنترل مگس و جوندگان و سایر ناقلین به‌طور مستمر اجرا و ثبت شود. واحد باید امکان نمونه‌گیری تشخیصی سریع(برای آنفلوانزا، نیوکاسل و سایر بیماری‌های اولویت‌دار) را داشته باشد و طبق دستور دامپزشک مسئول، در صورت مشاهده علائم مشکوک، نمونه جهت آزمایش به آزمایشگاه معتبر ارسال نماید.
کارخانه خوراک طیور: در زنجیره کمپارتمنت، خوراک مصرفی گله‌ها یا در کارخانه اختصاصی زنجیره تولید می‌شود یا از منابع تایید‌شده و تحت کنترل تأمین می‌گردد. کارخانه خوراک باید دارای گواهی‌های بهداشتی و استانداردهای مربوط (نظیر GMP+) باشد. مواد اولیه خوراک (ذرت، سویا و …) از نظر سالم‌بودن، عدم آلودگی به سالمونلا یا مایکوتوکسین‌ها و عدم وجود مواد ممنوعه (مانند آنتی‌بیوتیک‌های غیرمجاز یا محرک‌های رشد) کنترل شوند. فرمولاسیون خوراک طبق نیازهای مرحله‌ای گله و تأیید دامپزشک تهیه شود. فرآیند تولید خوراک (آسیاب، میکس، پلت و …) باید به گونه‌ای باشد که احتمال بقای عوامل بیماری‌زا را به حداقل برساند (برای مثال، اعمال حرارت کافی در پلت جهت از بین بردن ویروس‌ها و باکتری‌ها). حمل خوراک به مزارع با کامیون‌های تمیز و ضدعفونی‌شده انجام گیرد و هر محموله خوراک دارای شناسنامه (مشخصات تولید و ترکیب) باشد که در سیستم ردیابی ثبت می‌شود.
کشتارگاه و بسته‌بندی: کشتارگاه عضوی از زنجیره باید مجاز و مورد تأیید سازمان دامپزشکی باشد و استانداردهای کشتار بهداشتی (کد بهداشت گوشت) را رعایت کند. پیش‌ذبح، حین ذبح و پس از ذبح تحت نظارت مسئول فنی بهداشتی دامپزشکی انجام شود و تأیید سلامت لاشه‌ها صورت گیرد. لاشه‌ها و آلایش‌ها دارای برچسب‌های شناسایی دسته‌ای باشند که ارتباط آنها را با فارم پرورش مربوطه نشان می‌دهد (برای ردیابی). فرآیند بسته‌بندی در شرایط کاملاً بهداشتی و با زنجیره سرد مداوم انجام شود. کشتارگاه باید دارای برنامه‌های پایش میکروبی سطح لاشه و محیط، برنامه کنترل بهداشت کارکنان (معاینات دوره‌ای، آموزش شستن دست و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی) و برنامه ضدعفونی روزانه خطوط و تجهیزات باشد. پساب و ضایعات کشتار نیز طبق مقررات دفع گردد. هر محموله محصول بسته‌بندی‌شده که از کشتارگاه خارج می‌شود، باید گواهی بهداشتی حمل و اسناد همراه شامل کد ردیابی باشد تا در مرحله توزیع نیز اطلاعات قابل پیگیری باشد.
حمل‌ونقل و توزیع: تمامی مراحل حمل جوجه‌ها، خوراک، پرندگان زنده و فرآورده‌های خام دامی در زنجیره باید تحت شرایط کنترلی صورت گیرد. وسایل نقلیه حمل جوجه یک‌روزه و مرغ زنده قبل از بارگیری کاملاً شستشو و ضدعفونی می‌شوند و مسیر حرکت آنها به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌شود که از مزارع غیرمرتبط بازدید نکنند. رانندگان و همراهان باید اصول بهداشتی (استفاده از لباس تمیز و کفش مخصوص که توسط شرکت تأمین می‌شود) را رعایت کنندpoultryimprovement.org. برای حمل فراورده‌های گوشتی (گوشت تازه یا منجمد)، کامیون‌های یخچال‌دار با دمای کنترل‌شده استفاده شود. سنجش دمای محفظه نگهداری در طول مسیر و در مقصد انجام و ثبت می‌شود. علاوه بر این، تمام محموله‌ها با اسناد شناسایی (بارنامه بهداشتی شامل کدهای ردیابی محموله) همراه هستند. در نقاط تخلیه (فروشگاه یا رستوران)، تحویل‌گیرنده باید سلامت بسته‌بندی و انطباق مشخصات محموله با اسناد را تأیید کند و هرگونه عدم انطباق یا آسیب را گزارش نماید.
مراکز عرضه (فروشگاه‌ها و رستوران‌ها): هر چند بخش نهایی زنجیره از نظر بهداشتی تحت نظارت سازمان‌های دیگری نیز قرار دارد، اما برای حفظ یکپارچگی کمپارتمنت، نظارت بر ردیابی محصول تا محل عرضه ضروری است. فروشگاه‌های زنجیره‌ای تحت قرارداد باید محصولات گوشت مرغ دریافتی از کمپارتمنت را جدا از سایر محصولات نگهداری نمایند و سیستم ثبت فروش آنها به‌گونه‌ای باشد که در صورت ضرورت جمع‌آوری (Recall) بتوان محموله‌های توزیع‌شده را شناسایی کرد. رستوران‌ها یا مراکز مصرف عمده که در طرح شرکت می‌کنند نیز باید فقط از محصولات همین زنجیره استفاده کرده و مدارک خرید (فاکتورها با کد رهگیری محموله) را نگهداری کنند. آموزش مسئولین این مراکز برای نگهداری بهینه (مثلاً حفظ زنجیره سرد تا زمان پخت) و همکاری در فرآیندهای پایش (مانند اجازه بازرسی‌های موردی) جزو الزامات است.

علاوه بر موارد فوق، در تمامی حلقه‌ها مستندسازی دستورالعمل‌های عملیاتی استاندارد (SOPها) ضروری است. وجود رویه‌های مکتوب برای کارهایی نظیر ضدعفونی، نمونه‌گیری آزمایشگاهی، رسیدگی به تلفات، نظافت دوره‌ای سالن‌ها، کنترل دمای انبارها و … بخشی از الزامات مدیریتی محسوب می‌شود. آموزش کارکنان در هر بخش متناسب با وظایفشان (برای مثال آموزش اصول بهداشت فردی به کارگران کشتارگاه، یا آموزش رانندگان در خصوص اقدامات امنیت زیستی حمل) باید انجام و سالانه تجدید گرددpoultryimprovement.org. همچنین تجهیزات ایمنی و بهداشتی کافی (مانند وسایل حفاظت فردی، مواد ضدعفونی‌کننده و امکانات شستشو) در اختیار پرسنل در همه بخش‌ها قرار گیرد.

5.3 فرآیند ممیزی دوره‌ای و پایش انطباق

پس از آنکه زنجیره تولید بر اساس معیارهای اولیه تأیید و گواهی انطباق اولیه (Initial Certification) برای آن صادر شد، ممیزی‌ها و پایش‌های دوره‌ای جهت حفظ انطباق انجام می‌شود. برنامه کلی ممیزی دوره‌ای به شرح زیر است:

ممیزی‌های برنامه‌ریزی‌شده (دوره‌ای): حداقل سالانه یک بار یک ممیزی جامع توسط تیم PSA بر روی کل کمپارتمنت انجام می‌شود. این ممیزی شامل بازدید میدانی از تعدادی از واحدها (یا همه واحدها در صورت لزوم)، بررسی سوابق و مصاحبه با مسئولین است. تمرکز ممیزی‌های سالانه بر ارزیابی تداوم رعایت الزامات، مؤثر بودن اقدامات اصلاحی دوره قبل و شناسایی ریسک‌های جدید است. علاوه بر ممیزی سالانه، بسته به حساسیت کار، ممیزی‌های شش‌ماهه یا فصلی (با دامنه محدودتر) نیز می‌توانند برنامه‌ریزی شوند؛ برای مثال یک ممیزی میان‌دوره‌ای جهت بررسی ویژه برنامه آنفلوانزا در فصل مهاجرت پرندگان وحشی.
ممیزی‌های سرزده (غیراعلام‌شده): به منظور حصول اطمینان از پایداری عملکرد، ممکن است در طی سال بازرسی‌های سرزدهبدون اطلاع قبلی از برخی واحدها صورت گیرد. در این بازرسی‌ها که معمولاً توسط بازرسان سازمان دامپزشکی یا نمایندگان مستقل انجام می‌شود، مواردی مانند وضعیت بهداشت سالن‌ها، عملکرد کارکنان طبق دستورالعمل، و صحت عملکرد سیستم‌های ثبت اطلاعات به شکل ناگهانی آزمون می‌شود. نتایج این بازرسی‌ها در گزارش انطباق سالانه منعکس خواهد شد.
پایش‌های مستمر و گزارش‌دهی: علاوه بر ممیزی‌های حضوری، سیستم پایش برخط (Online) نیز برقرار است. بدین صورت که واحدهای مختلف موظفند گزارش‌های دوره‌ای خود را (مثلاً هفتگی یا ماهانه) در سامانه دیجیتال ثبت کنند. این گزارش‌ها شامل شاخص‌های کلیدی مانند تلفات روزانه، نتایج آزمایش‌های انجام‌شده، میزان داروی مصرفی، دمای سردخانه‌ها و … است. تیم پایش PSA این داده‌ها را رصد کرده و در صورت مشاهده هرگونه عدم انطباق خارج از حدود (مثلاً افزایش غیرعادی تلفات یا مثبت شدن آزمایش بیماری)، اقدام مقتضی را آغاز می‌کند (تماس با واحد، اعزام بازرس فوق‌العاده و غیره).
مدیریت عدم انطباق‌ها: در جریان ممیزی‌ها، هر عدم انطباق شناسایی‌شده (جزئی یا عمده) ثبت و به مسئولین مربوطه اعلام می‌گردد. برای هر عدم انطباق یک اقدام اصلاحی (Corrective Action) توسط شرکت تعریف و اجرا می‌شود. ممیزان در همان ممیزی (برای موارد جزئی) یا در مهلت مقرر بعدی (برای موارد عمده) اثربخشی اقدامات اصلاحی را بررسی می‌کنند. موارد عدم انطباق عمده می‌تواند منجر به اقدامات تنبیهی از سوی نهاد گواهی‌کننده شود (رجوع شود به بخش 7 در خصوص تعلیق یا ابطال گواهی). تمامی عدم انطباق‌ها و اقدامات انجام‌شده باید در سوابق ممیزی درج شود و برای مراجعات بعدی نگهداری گردد.
ممیزی‌های گسترش دامنه یا تجدید گواهی: در صورتی که زنجیره بخواهد دامنه کمپارتمنت را تغییر دهد (مثلاً افزودن یک واحد جدید به زنجیره) یا پس از پایان دوره اعتبار گواهی (مثلاً سه ساله)، ممیزی تجدید گواهی لازم است. در ممیزی تجدید، علاوه بر موارد روتین، عملکرد کلی زنجیره در دوره قبل، تغییرات رخ‌داده در استانداردها و هر اصلاح ساختاری انجام‌شده مورد ارزیابی قرار می‌گیرد تا تصمیم‌گیری درباره تمدید گواهی صورت پذیرد.

5.4 برنامه واکسیناسیون و مدیریت مصرف دارو

یکی از ارکان اساسی انطباق، برنامه بهداشتی گله‌ها شامل واکسیناسیون منظم و کنترل‌شده و همچنین استفاده مسئولانه از داروهای دامپزشکی است. الزامات این بخش شامل موارد زیر می‌باشد:

تدوین برنامه واکسیناسیون جامع: دامپزشک مسئول باید بر اساس راهنماهای سازمان دامپزشکی و وضعیت بیماری‌های منطقه، یک جدول واکسیناسیون برای گله‌های مادر و گوشتی تنظیم کند. این جدول نوع واکسن، دوز، روش تجویز و زمان‌بندی دقیق (سن یا روز واکسیناسیون) را مشخص می‌کند. واکسن‌های ضروری مانند نیوکاسل، برونشیت عفونی، گامبورو و … طبق برنامه کشوری و واکسن‌های اختیاری یا منطقه‌ای (مثل آنفلوانزا در صورت صلاحدید مراجع ذیربط) باید گنجانده شوند. تمامی واکسیناسیون‌ها باید تحت نظارت دامپزشک یا تکنسین دامپزشکی آموزش‌دیده انجام شود و در سوابق گله (شناسنامه گله) ثبت گردد. هرگونه تخطی از برنامه (مثلاً واکسینه نشدن به‌موقع یا واکسیناسیون فوق‌برنامه) به عنوان عدم انطباق ثبت خواهد شد مگر با مجوز دامپزشک. اثر‌بخشی برنامه واکسیناسیون از طریق پایش تیتر آنتی‌بادی یا آزمایش‌های ارزیابی ایمنی در گله‌ها سنجیده می‌شود (به عنوان مثال آزمایش HI برای نیوکاسل یا ELISA برای گامبورو در فواصل مشخص)poultryimprovement.org. وجود برنامه پایش سروولوژیک به تأیید حفظ ایمنی گله‌ها کمک می‌کند.
خرید، نگهداری و کاربرد واکسن‌ها: واکسن‌های مورد استفاده باید از تأمین‌کنندگان مجاز و با مجوز رسمی تهیه شوند. زنجیره سرد واکسن در تمام مراحل حمل و نگهداری رعایت گردد (نگهداری در دمای توصیه‌شده سازنده). قبل از استفاده، تاریخ انقضا و شرایط ظاهری هر واکسن توسط مسئول فنی بررسی می‌شود. دستورالعمل‌های سازنده برای بازسازی (reconstitution) و روش تزریق یا قطره‌بینی/اسپری دقیقاً رعایت شودwoah.org. سرنگ‌ها، سوزن‌ها و تجهیزات واکسیناسیون تمیز و در صورت لزوم استریل باشند تا از انتقال عوامل بیماری‌زا بین طیور جلوگیری گردد. ضمناً کارکنان انجام‌دهنده واکسیناسیون باید آموزش دیده و از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کنند (خصوصاً در مورد واکسن‌های زنده که امکان خطر برای انسان دارند).
مدیریت مصرف دارو و آنتی‌بیوتیک: هرگونه مصرف داروهای درمانی یا پیشگیری‌کننده در گله‌های زنجیره باید تحت نسخه دامپزشک و با ثبت دقیق انجام شود. استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها صرفاً برای درمان ضروری بیماری‌ها و طبق پروتکل‌های مصوب مجاز است؛ به کارگیری آنتی‌بیوتیک به عنوان محرک رشد (AGP) یا به صورت پیشگیرانه روتین ممنوع می‌باشد مگر در شرایط خاص با تأیید کتبی دامپزشک و طبق ضوابط ملی. برای هر دارویی که مصرف می‌شود باید دوره منع مصرف (Withdrawal Period) به‌طور کامل رعایت گردد تا باقی‌مانده آن در محصول نهایی از حد مجاز فراتر نرود. فهرست داروهای مورد استفاده (نام تجاری/علمی، دوز، تاریخ شروع و پایان مصرف، تعداد و سن پرندگان تحت درمان) در دفترچه درمانی فارم ثبت و نگهداری می‌شود. انبارش دارو در مزرعه باید در شرایط مناسب (دور از نور، دمای کنترل‌شده) باشد و دسترسی به دارو تنها توسط مسئول مزرعه یا دامپزشک صورت گیرد. داروهای تاریخ‌گذشته یا ممنوعه باید امحاء شوند و گزارشی از امحاء در سوابق موجود باشد.
پایش مقاومت میکروبی و استفاده جایگزین‌ها: در راستای سیاست‌های ملی و جهانی برای کاهش مقاومت آنتی‌بیوتیکی، زنجیره باید برنامه‌ای برای پایش مقاومت میکروبی در صورت امکان داشته باشد (مثلاً انجام آنتی‌بیوگرام از نمونه‌های پاتوژن جداشده از گله‌ها) و نتایج را به سازمان دامپزشکی گزارش دهد. همچنین تشویق به استفاده از راهکارهای جایگزین مانند پروبیوتیک‌ها، پری‌بیوتیک‌ها، اسیدهای آلی و بهبود مدیریت (جهت کاهش نیاز به آنتی‌بیوتیک) بخشی از تعهدات انطباقی است. هرگونه مصرف داروهای ممنوعه در طیور (طبق لیست ابلاغی سازمان دامپزشکی) تخلف محسوب می‌شود و منجر به ابطال گواهی خواهد شد.

5.5 کنترل باقی‌مانده‌های دارویی و آلاینده‌ها

برای اطمینان از سلامت محصول نهایی و حفاظت از مصرف‌کنندگان، یک برنامه نظارتی بر باقی‌مانده‌های دارویی و سایر آلاینده‌های شیمیایی در چارچوب کمپارتمنت برقرار است:

نمونه‌برداری و آزمون محصولات: بر اساس برنامه‌ای مدون، از محصولات نهایی (مانند گوشت مرغ، جگر و دل و سنگدان به عنوان اندام‌های هدف) به صورت دوره‌ای نمونه‌برداری می‌شود و به آزمایشگاه‌های معتبر جهت سنجش باقی‌مانده‌های داروهای دامپزشکی ارسال می‌گردد. این آزمون‌ها شامل آنتی‌بیوتیک‌های پرتکرار (مثل تتراسایکلین‌ها، سولفونامیدها، فلوروکینولون‌ها)، کوکسیدیواستات‌ها (اگر استفاده می‌شود) و ضدانگل‌ها و نیز هورمون‌ها (در صورت کاربرد) خواهد بودfao.org. نتایج آزمایش باید نشان دهد که میزان باقی‌مانده هر دارو زیر حد مجاز تعیین‌شده (MRL) می‌باشد. در صورت مشاهده مقداری بالاتر از استاندارد، باید فوراً ریشه‌یابی شده و نسبت به عدم عرضه محصول آن دوره اقدام گردد و موضوع به مراجع ذیصلاح گزارش شود.
کنترل خوراک و آب: علاوه بر محصول نهایی، خوراک طیور نیز به لحاظ باقی‌مانده‌های دارویی و آلاینده‌های محیطی کنترل می‌شود. ممکن است افزودنی‌های خوراکی دارویی (مثل کوکسیدیواستات‌ها) در خوراک استفاده شوند که باید مطابق دوزهای مجاز باشد. همچنین سطح آفلاتوکسین در خوراک، باقیمانده سموم دفع آفات در مواد اولیه و وجود فلزات سنگین در خوراک به طور ادواری آزمایش می‌شود تا از سالم‌بودن خوراک اطمینان حاصل شود. کیفیت آب آشامیدنی طیور نیز خصوصاً در مزارعی که از چاه یا منابع محلی استفاده می‌کنند باید بررسی گردد (شامل عدم وجود بقایای ضدعفونی‌کننده‌ها در آب و مناسب‌بودن سختی و pH).
ثبت و ردیابی باقی‌مانده‌ها: نتایج تمامی آزمون‌های باقی‌مانده در سیستم سوابق دیجیتال زنجیره ثبت می‌شود. برای هر دسته از محصولات یک کد رهگیری اختصاصی تعریف شده که امکان اتصال به نتایج آزمون‌های انجام‌شده بر روی آن دسته را فراهم می‌کندwoah.org. در صورت درخواست نهادهای نظارتی یا مشتریان عمده، شرکت می‌تواند گواهی عدم وجود باقی‌مانده غیرمجازرا برای محموله‌ها ارائه دهد. این گواهی‌ها مبتنی بر داده‌های آزمون‌های انجام‌شده و برنامه‌های تضمین کیفیت داخلی (مثلاً برنامه HACCP در کشتارگاه) صادر می‌شوند.
اقدام اصلاحی در صورت عدم انطباق: اگر در نتایج آزمون، عدم انطباقی مشاهده شود (مثلاً سطح آنتی‌بیوتیک بالاتر از حد مجاز)، باید به سرعت اقداماتی شامل: جداسازی یا جمع‌آوری محصولات تحت تأثیر، ردیابی منشأ (مثلاً کدام فارم یا چه تاریخ مصرفی)، توقف موقت عرضه از آن منبع، بررسی علل (آیا ناشی از عدم رعایت دوره منع مصرف بوده یا خوراک آلوده یا خطای آزمایشگاهی) و اجرای اقدامات پیشگیرانه (مانند افزایش آموزش مسئول فارم یا تغییر تأمین‌کننده خوراک) صورت گیرد. سپس پس از رفع مشکل و حصول اطمینان از انطباق، عرضه محصول ادامه خواهد یافت. وقوع چنین حالتی و اقدامات انجام‌شده باید به PSA گزارش شده و ممکن است ممیزی فوق‌العاده را در پی داشته باشد.

5.6 ردیابی کامل و ثبت سوابق دیجیتال

ردیابی (Traceability) به عنوان یک محور کلیدی در مدیریت کمپارتمنت در تمامی مراحل باید برقرار باشد. اقدامات و الزامات زیر در این خصوص الزامی است:

سیستم کدگذاری و شناسه یکتا: برای هر بخش از زنجیره، شناسه‌ها و کدهای یکتایی جهت ارتباط اطلاعات تعریف می‌شود. به عنوان نمونه، هر گله مرغ مادر دارای یک کد شناسایی یکتا است که بر روی تمام تخم‌های نطفه‌دار ارسالی از آن گله درج می‌گردد. جوجه‌های یک‌روزه تولیدی در هچری بر اساس دسته تخم و تاریخ هچ یک کد بچ (Batch) دریافت می‌کنند. این کد بچ در کل دوره پرورش آن گروه از جوجه‌ها به عنوان شناسه همراه خواهد بود. هنگام کشتار، لاشه‌های حاصل نیز با همین کد (یا کد مرتبط) برچسب‌گذاری می‌شوند. بسته‌های نهایی گوشت نیز دارای کد رهگیری محصول هستند که به مصرف‌کننده نهایی امکان می‌دهد منشاء تولید را استعلام کند. تمامی این کدگذاری‌ها در یک نظام یکپارچه تعریف می‌شود تا ارتباط بین حیوان زنده و محصول نهایی قابل لینک شدن و دنبال‌کردن در کل زنجیره باشدwoah.org.
بانک اطلاعات و سامانه دیجیتال: شرکت باید یک سامانه نرم‌افزاری متمرکز جهت ثبت اطلاعات تولید و رخدادهای مهم داشته باشد. داده‌های اصلی که در این سامانه ثبت می‌شود عبارتند از: مشخصات هر گله (مبدا، نژاد، سن، تعداد)، برنامه‌های واکسیناسیون و درمان هر گله (با تاریخ و مسؤول مربوطه)، نتایج آزمایش‌های بیماری و باقی‌مانده، اطلاعات هر بچ جوجه‌کشی (تاریخ ستر و هچر، درصد هچ، کد والدین)، اطلاعات هر دوره پرورش (تاریخ جوجه‌ریزی و برداشت، تعداد تلفات روزانه، ضریب تبدیل خوراک)، جزئیات کشتار (تاریخ کشتار، وزن لاشه‌ها، کد بچ)، مشخصات هر محموله ارسالی (تاریخ ارسال، مقصد، وسیله حمل، کد رهگیری). این سیستم باید دسترسی لحظه‌ای برای مدیران زنجیره و بازرسان PSA (در صورت درخواست) فراهم کند. در واقع، بازرسان PSA می‌توانند در ممیزی‌ها برخی اقلام را به صورت تصادفی انتخاب و در سامانه ردیابی کنند تا از صحت پیوستگی اطلاعات اطمینان یابند.
سند جریان مواد و اطلاعات (Flow Map): به عنوان بخشی از مستندات انطباق، شرکت باید یک نقشه جریان فرآیند ترسیم کند که مسیر حرکت طیور و محصولات و همچنین جریان اطلاعات/سوابق را نشان دهدpoultryimprovement.org. این فلوچارت بیان می‌کند که هر داده در کجا تولید و چگونه منتقل می‌شود. مثلا نشان داده می‌شود که داده‌های جوجه‌کشی چگونه به فارم منتقل می‌شود (لیست جوجه‌ها)، چگونه اطلاعات مصرف واکسن از فارم به سیستم مرکزی می‌رود، یا چگونه در کشتارگاه بر اساس کد گله مادر، زنجیره رهگیری برقرار می‌ماند. وجود این نمای شماتیک هم به کارکنان در درک سیستم کمک می‌کند و هم برای ممیزان جهت پی بردن به نقاط بحرانی ردیابی مفید است.
قابلیت بازیابی سریع اطلاعات و محصولات: سیستم ردیابی باید به گونه‌ای باشد که در صورت بروز بحران (مثلا کشف یک بیماری در یک فارم یا مشاهده آلودگی در یک سری محصول)، بتوان در حداقل زمان ممکن دامنه محصولات یا واحدهای درگیر را شناسایی و اقدامات لازم را انجام داد. برای این منظور، رعایت قاعده “یک مرحله به جلو، یک مرحله به عقب” در ردیابی ضروری استfao.org؛ یعنی هر واحد باید منبع ورود نهاده‌های خود را بشناسد (یک مرحله قبل) و مقصد خروجی محصولاتش را نیز بداند (یک مرحله بعد). به کمک سامانه دیجیتال، به محض اعلام کد رهگیری یک محصول معیوب، تمام واحدهای مرتبط بالادستی (مثلا فارم مربوطه، هچری) و پایین‌دستی (مثلا فروشگاه‌هایی که آن بچ را دریافت کرده‌اند) مشخص خواهند شد و اقدامات نظارتی یا جمع‌آوری بر آن اساس انجام می‌گیرد.
حفظ محرمانگی و یکپارچگی داده‌ها: با توجه به دیجیتال بودن سوابق، باید سیاست‌های امنیت اطلاعات نیز برقرار شود. دسترسی به سامانه صرفاً برای کاربران مجاز با سطوح دسترسی تعریف‌شده امکان‌پذیر است. از هر گونه دستکاری یا حذف غیرمجاز داده‌ها باید جلوگیری شود و پشتیبان‌گیری دوره‌ای از بانک اطلاعات انجام پذیرد. همچنین محرمانگی داده‌های حساس (مثلاً فرمول خوراک یا جزئیات درمانی) مطابق مقررات رعایت گرددnaciportal.inso.gov.ir. البته اطلاعات ضروری برای ردیابی به نهادهای ذیصلاح و در صورت لزوم مصرف‌کنندگان ارائه خواهد شد، اما جزئیات در چارچوب قانون به اشتراک گذاشته می‌شود.

6. مستندسازی و مدیریت سوابق

مستندسازی دقیق و نگهداری سوابق از تمامی فعالیت‌ها و رویدادهای مرتبط با انطباق، جزء لاینفک این روش اجرایی است و تضمین می‌کند که در هر زمان بتوان انطباق را اثبات نمود. الزامات این بخش عبارتند از:

الزامات مستندسازی سیستماتیک: کلیه سیاست‌ها، رویه‌ها، دستورالعمل‌های کاری و فرم‌های مورد استفاده در چارچوب سیستم مدیریت انطباق باید مدون و تحت کنترل نسخه باشد. این بدان معناست که برای هر فرآیند (از ضدعفونی گرفته تا آموزش و بازرسی) یک روش اجرایی یا دستورالعمل نوشته شده و به تأیید مدیریت ذیربط رسیده باشد. نسخه‌های به‌روز این مستندات باید در دسترس کارکنان مسئول قرار داشته و بازنگری آنها در فواصل مقتضی (مثلاً سالانه) انجام شود. هر تغییری در مستندات باید با ثبت سوابق تاریخ و علت تغییر همراه باشد. این امر تطابق را با الزامات استاندارد تضمین می‌کندnaciportal.inso.gov.ir.
کنترل مدارک و فرم‌ها: واحد تضمین کیفیت مسئول کنترل تمامی مدارک و فرم‌های مورد استفاده است. فرم‌های خام (Blank Forms) باید دارای کد یا شماره شناسایی باشند و نسخه جاری آنها مشخص باشد. فرم‌های تکمیل‌شده (سوابق) پس از ثبت، باید توسط مسئول مربوط بررسی و امضا/تأیید گردند. نمونه‌هایی از فرم‌های مورد استفاده شامل: چک‌لیست روزانه بهداشت سالن، فرم ثبت واکسیناسیون، فرم مصرف دارو و ثبت درمان، گزارش بازدید دامپزشک، فرم نتایج آزمایشگاه، چک‌لیست ممیزی داخلی، گزارش عدم انطباق و اقدام اصلاحی و … می‌باشد. وجود این فرم‌ها با طراحی مناسب و تکمیل صحیح آنها توسط واحدها، تضمین می‌کند که هیچ رخدادی ثبت‌نشده باقی نماند.
نگهداری سوابق انطباق: تمامی سوابق مرتبط با فرآیند گواهی کردن کمپارتمنت باید به صورت منظم آرشیو و حداقل برای یک دوره مشخص (دوره جاری و دوره گذشته) حفظ شوندnaciportal.inso.gov.ir. برای مثال، اگر گواهی هر سه سال بازنگری می‌شود، سوابق حداقل سه سال گذشته نگهداری خواهند شد. در صورت عدم تصریح دوره در مقررات، مدت زمان نگهداری بر اساس سیاست نهاد گواهی‌کننده تعیین می‌شود که معمولاً با در نظر گرفتن الزامات قانونی و قراردادی استnaciportal.inso.gov.ir. سوابق باید به نحوی طبقه‌بندی و بایگانی شوند که قابل دسترسی سریع باشند؛ خواه به صورت الکترونیکی (در سامانه نرم‌افزاری) یا به صورت فیزیکی در بایگانی. همچنین نسخه‌های پشتیبان از سوابق الکترونیکی به طور منظم تهیه و در محل امن نگهداری می‌شود تا در صورت خرابی سیستم، اطلاعات از دست نرود.
محتوای سوابق و شواهد انطباق: سوابق نگهداری‌شده باید به اندازه کافی جزییات داشته باشند که اثبات‌کنندۀ رعایت همه الزامات فرآیند گواهی باشندnaciportal.inso.gov.ir. به عنوان نمونه، صرف یادداشت “سالن ضدعفونی شد” کافی نیست بلکه فرم مربوطه باید شامل تاریخ، ساعت، ماده ضدعفونی، غلظت و تأیید مسئول باشد. یا در گزارش آموزش کارکنان، باید لیست حضور امضا‌شده، محتوی دوره آموزشی و آزمون ارزیابی فهم کارکنان درج گردد. این سطح از جزئیات موجب می‌شود در ممیزی‌ها بتوان به استناد سوابق، انطباق را اثربخش و قابل اعتماد نشان دادnaciportal.inso.gov.ir. نهاد گواهی‌کننده PSA ممکن است ماتریس شواهد تهیه کند که هر بند از چک‌لیست ممیزی را به یک یا چند رکورد مشخص لینک می‌کند؛ شرکت باید اطمینان حاصل کند که تمامی شواهد خواسته‌شده در آن ماتریس فراهم و نگهداری می‌شود.
محرمانگی و صحت سوابق: همان‌طور که اشاره شد، سوابق به‌ویژه اطلاعات تولید و نتایج آزمون‌ها می‌توانند محرمانه و حساس باشند. شرکت و نهاد گواهی‌کننده هر دو مسئول حفظ محرمانگی این سوابق‌اندnaciportal.inso.gov.ir. دسترسی به آنها تنها برای افراد مجاز (ممیزان و مدیران مرتبط) امکان‌پذیر است. هرگونه انتشار اطلاعات باید طبق رویه‌های مصوب و با مجوز انجام شود. همچنین تغییر یا حذف سوابق پس از ایجاد ممنوع است؛ اگر اصلاحی لازم باشد باید با درج دلیل و زمان توسط شخص مجاز صورت گیرد تا رد اصلاحات موجود باشد. این اقدامات تضمین می‌کند که سوابق انطباق همواره قابل اعتماد و مورد قبول مراجع خارجی خواهند بود.

7. فرآیند تجدیدنظر، تعلیق یا ابطال انطباق

در سیستم‌های صدور گواهی انطباق، باید مکانیزمی برای تجدیدنظر در گواهی، تعلیق موقت یا ابطال کامل آن در نظر گرفته شود تا اطمینان حاصل شود که فقط واحدهای واقعاً منطبق دارای گواهی معتبر هستند. بر اساس الزامات استانداردهای ارزیابی انطباق (از جمله ISO/IEC 17065) اقدامات زیر تعریف می‌شودnaciportal.inso.gov.ir:

تجدیدنظر و تمدید گواهی انطباق: گواهی انطباق کمپارتمنت معمولاً برای یک دوره معین (مثلاً سه سال) معتبر است و پس از آن باید مورد تجدیدنظر قرار گیرد. فرآیند تجدیدنظر شامل انجام ممیزی مجدد جامع پیش از انقضای دوره است (همان‌طور که در بخش 5.3 اشاره شد). در صورت تغییرات عمده در شرایط زنجیره یا استانداردهای مرجع (مثلاً اضافه شدن یک فارم جدید، وقوع یک بیماری همه‌گیر در کشور، تغییر مقررات WOAH)، نهاد گواهی‌کننده می‌تواند قبل از موعد مقرر نیز تجدیدنظر در گواهی را لازم بداند. پس از ممیزی تجدید و در صورت رضایت‌بخش بودن نتایج، گواهی برای دوره بعدی تمدید می‌شود. در صورت وجود عدم انطباق‌های جدی حل‌نشده، ممکن است تمدید گواهی منوط به اقدامات اصلاحی فوری یا محدود شدن دامنه آن گردد (برای مثال، حذف موقت یک واحد مشکل‌دار از شمول گواهی)naciportal.inso.gov.ir.
تعلیق (تعلیق موقت) گواهی انطباق: چنانچه در خلال ممیزی‌های دوره‌ای یا در اثر گزارش رخدادها مشخص شود که زنجیره به طور موقت الزامات انطباق را برآورده نمی‌کند، نهاد گواهی‌کننده می‌تواند گواهی انطباق را به حالت تعلیق درآوردnaciportal.inso.gov.ir. تعلیق به معنای غیرمعتبر شدن موقت وضعیت کمپارتمنت است تا زمانی که مشکلات برطرف شوند. مواردی که منجر به تعلیق می‌شوند عبارتند از: عدم انطباق‌های عمده‌ای که بلافاصله قابل اصلاح نیستند (مثل شیوع یک بیماری قرنطینه‌ای در یکی از واحدها)، قصور شرکت در اجرای اقدامات اصلاحی طی زمان تعیین‌شده، یا عدم گزارش‌دهی وقایع مهم به نهاد ناظر. در دوره تعلیق، شرکت ممکن است از مزایای گواهی (مثلاً امتیازات تجاری یا تبلیغاتی) محروم گردد و باید تحت نظارت دقیق‌تر (ممیزی‌های فوق‌العاده) قرار گیردnaciportal.inso.gov.ir. برای رفع تعلیق، شرکت موظف است اقدامات اصلاحی مورد تأیید PSA را اجرا نماید؛ مثلاً مهار کامل شیوع بیماری و ضدعفونی سالن‌ها، یا اصلاح نقص سیستم ردیابی. پس از انجام اقدامات، PSA یک ممیزی رفع تعلیق انجام می‌دهد و در صورت احراز مجدد شرایط، گواهی از حالت تعلیق خارج می‌شود و معتبر خواهد بود.
ابطال (لغو دائم) گواهی انطباق: در شرایطی که عدم انطباق‌های اساسی و غیرقابل قبول رخ دهد یا شرکت از ادامه برنامه انطباق انصراف دهد، ابطال گواهی صورت می‌گیردnaciportal.inso.gov.ir. ابطال به این معنی است که کمپارتمنت از فهرست واحدهای گواهی‌شده خارج شده و تمامی مزایای آن لغو می‌گردد. موارد منجر به ابطال می‌تواند شامل: عدم اقدام کافی در دوره تعلیق (برطرف نشدن علل تعلیق در مهلت مقرر)، نقض فاحش ضوابط (مثلاً پنهان‌کاری در اعلام بیماری‌های رخ‌داده، دستکاری در سوابق، استفاده عامدانه از داروی ممنوعه)، یا تغییر شرایط به شکلی که کنترل زنجیره از بین برود (مثلاً فروش یا تفکیک واحدها به گونه‌ای که دیگر یکپارچگی مدیریتی وجود ندارد) باشد. تصمیم به ابطال توسط بالاترین مرجع صدور گواهی اتخاذ و به صورت رسمی به شرکت ابلاغ می‌شود. پس از ابطال، هرگونه ادعای شرکت مبنی بر کمپارتمنت بودن باید متوقف شود و در صورت نیاز اطلاع‌رسانی عمومی یا به واردکنندگان خارجی نیز صورت خواهد گرفتnaciportal.inso.gov.ir.
رسیدگی به درخواست تجدیدنظر یا رفع تعلیق: شرکت دارای گواهی می‌تواند در صورت مخالفت با تصمیم تعلیق یا ابطال، طبق رویه‌های پیش‌بینی‌شده درخواست تجدیدنظر خود را به نهاد ذیربط ارائه دهد. یک کمیته بررسی متشکل از افراد بی‌طرف دلایل شرکت را استماع کرده و تصمیم نهایی را اتخاذ می‌کند. این روند باید در چارچوب زمانی کوتاه و شفافی انجام شود. همچنین اگر شرکت پس از ابطال، مجدداً شرایط را احراز کند می‌تواند مانند متقاضی جدید درخواست صدور گواهی نماید که در این حالت ممیزی کامل اولیه دوباره انجام خواهد شد.

نهاد گواهی‌کننده موظف است در صورت هرگونه تغییر در وضعیت گواهی (تجدید، تعلیق، ابطال)، اطلاعات مربوطه را در اسناد رسمی و سوابق عمومی قابل دسترس به‌روزرسانی کندnaciportal.inso.gov.ir. برای مثال، چنانچه لیست کمپارتمنت‌های تأیید‌شده در وب‌سایت سازمان دامپزشکی منتشر می‌شود، باید وضعیت جدید شرکت در آن قید شود تا ذینفعان (از جمله دامپزشکی کشورهای واردکننده) مطلع باشند. همچنین استفاده شرکت از نشان یا گواهی انطباق در دوره تعلیق باید متوقف گردد و در صورت ابطال، شرکت ملزم به عودت گواهی یا امحاء آن می‌باشد.

8. پیوست‌ها

برای پشتیبانی از اجرای این روش اجرایی، مجموعه‌ای از پیوست‌ها و مستندات کمکی تهیه شده است. این پیوست‌ها نمونه فرم‌ها، چک‌لیست‌ها و ابزارهایی را ارائه می‌کنند که بازرسان و واحدهای اجرایی می‌توانند در عمل به کار گیرند. فهرست پیوست‌های ضمیمه عبارت است از:

پیوست 1: فرم‌ها و سوابق نمونه – شامل نمونه فرم‌های کلیدی مورد نیاز در زنجیره (فرم گزارش روزانه تلفات و علائم بالینی، فرم ثبت واکسیناسیون و درمان، فرم سوابق ضدعفونی و بهداشت، فرم گزارش ممیزی داخلی، فرم اقدام اصلاحی و پیشگیرانه و …). این فرم‌ها به عنوان الگو قابل تکثیر و استفاده در واحدها هستند.
پیوست 2: چک‌لیست ممیزی جامع کمپارتمنت – یک چک‌لیست چندصفحه‌ای که تمامی الزامات مطرح‌شده در بخش‌های مختلف این سند را به صورت آیتم‌های بازرسی فهرست کرده است. بازرسان PSA از این چک‌لیست در ممیزی‌های اولیه و دوره‌ای استفاده خواهند کرد. همچنین شرکت می‌تواند از آن برای ممیزی داخلی خودارزیابی بهره ببرد تا پیش از ممیزی رسمی نقاط ضعف را شناسایی و رفع کند.
پیوست 3: ماتریس شواهد و تطابق – جدولی که هر کدام از الزامات (بندهای چک‌لیست ممیزی) را به مستندات و سوابق مرتبطپیوند می‌دهد. برای مثال، الزام “آموزش سالانه کارکنان” در این ماتریس به “سوابق حضور و محتوای آموزش‌های ثبت‌شده در واحد منابع انسانی” ارتباط داده شده است. این ماتریس به شرکت کمک می‌کند تا از کامل بودن مدارک پشتیبان برای هر موضوع اطمینان حاصل کند و به ممیزان نشان می‌دهد که هر بند چگونه اثبات می‌شود.
پیوست 4: نمودار جریان فرآیند زنجیره (Flow Chart) – یک نمودار جامع که جریان حرکت طیور، محصولات و اطلاعات را در کل زنجیره تولید مرغ گوشتی نمایش می‌دهد. این فلودیاگرام از مرحله تولید جوجه یک‌روزه تا توزیع محصول نهایی را شامل می‌شود و نقاط کنترل کلیدی (CCP) و گلوگاه‌های احتمالی در ردیابی را نیز هایلایت کرده است. این پیوست برای آموزش پرسنل جدید و نیز درک شهودی سیستم توسط ذینفعان خارجی مفید خواهد بود.

پی‌نوشت: تمامی پیوست‌های فوق جزو لاینفک این روش اجرایی بوده و در صورت نیاز به‌روزرسانی هر بخش از سند اصلی، پیوست‌های مربوطه نیز باید بازنگری شوند. استفاده از این روش اجرایی جامع، با درنظرگرفتن مستندات پیوست، اطمینان می‌دهد که زنجیره تولید مرغ گوشتی مورد نظر از مرحله مزرعه تا سفره مصرف‌کننده تحت کنترل بوده و انطباق کامل با استانداردهای بهداشتی و مدیریتی ملی و بین‌المللی دارد. با اجرای دقیق این راهنما، کسب‌وکارهای صنعت طیور می‌توانند ضمن ارتقای سلامت و بهره‌وری، اعتماد بازارهای داخلی و خارجی را به محصولات خود جلب نمایند.

منابع و مآخذ:
woah.orgGlossary – OIE Terrestrial Animal Health Code (2018): Definition of compartment.
systemgroup.netهمکاران سیستم (1402). مفاهیم انطباق و عدم انطباق بر اساس ایزو 9000:2015. شبکه دانش.
woah.orgWOAH Terrestrial Code (2016), Chapter 4.1: Traceability throughout the production chain.
fao.orgCodex Alimentarius Commission (2006), Principles for Traceability/Product Tracing (CAC/GL 60-2006).
woah.orgGlossary – OIE Terrestrial Animal Health Code (2018): Definition of biosecurity.
woah.orgGlossary – OIE Terrestrial Animal Health Code (2018): Definition of vaccination.
fao.orgCodex Alimentarius, CXA 5-1993: Definition of residues of veterinary drugs in foods.
naciportal.inso.gov.irISO/IEC 17065:2012 – Conformity assessment: Requirements for bodies certifying products, processes and services (نسخه فارسی استاندارد).
poultryimprovement.orgUSDA Compartmentalization Program (2021): GMP 3 & 4 – Biosecurity risk assessment; Vehicle sanitation in biosecure areas.
poultryimprovement.orgUSDA Compartmentalization Program (2021): General management protocols (GMP 1-6) – Training, compliance, risk assessment, etc.
poultryimprovement.orgUSDA Compartmentalization Program (2021): GMP 7 & 8 – Emergency response plan; Veterinary health plan.
poultryimprovement.orgpoultryimprovement.orgUSDA NPIP Compartment Requirements: Participant must be in clean programs (ND, AI) and comply with management protocols.
poultryimprovement.orgUSDA NPIP Compartment: Routine surveillance and vaccination/monitoring for ND.
naciportal.inso.gov.irINSO-ISO/IEC 17065 (ترجمه فارسی): بند 6-5-5-1 – اقدامات مقتضی در صورت عدم انطباق (تداوم تحت شرایط، محدود کردن دامنه، تعلیق، ابطال).
naciportal.inso.gov.irINSO-ISO/IEC 17065 (ترجمه فارسی): بند 6-5-5 – ضرورت نگهداری سوابق به عنوان مدرک برآورده شدن الزامات فرآیند گواهی.
naciportal.inso.gov.irINSO-ISO/IEC 17065 (ترجمه فارسی): بند 6-5-5-1 – دوره‌های زمانی نگهداری سوابق (دوره جاری و قبلی حداقل).
fao.orgFAO Food Safety and Quality: تعریف ردیابی در سیستم‌های غذا (یک مرحله به جلو/عقب).